सामग्री पर जाएँ

अब्द अल-करीम

मैथिली विकिपिडियासँ, एक मुक्त विश्वकोश
अब्द अल-करीम
محمد بن عبد الكريم الخطابي
अब्द अल-करीम (१९२१ केर आसपासक ऐतिहासिक चित्रण)
जन्म१८८२ ई.
अज्दिर, मोरक्को
मृत्यु६ फरवरी १९६३ (उमरि ८०-८१)
राष्ट्रियतामोरक्कन
व्यवसायराजनेता, सैन्य नेता, पत्रकार, कादी (इस्लामी न्यायाधीश)
प्रसिद्धि कारणरीफ गणराज्यक संस्थापक, रीफ युद्ध मे सैन्य नेतृत्व

मुहम्मद इब्न अब्द अल-करीम अल-खत्ताब (अरबी: محمد بن عبد الكريم الخطابي; जन्म: १८८२ – मृत्यु: ६ फरवरी १९६३), जिनका इतिहास मे सामान्यतः अब्द अल-करीम केर नाम सँ जानल जाइत अछि, मोरक्कोक एकटा प्रमुख राजनीतिक आ सैन्य नेता छलाह। ओ बीसम शताब्दीक प्रारम्भ मे उत्तरी मोरक्कोक रीफ (Rif) क्षेत्र मे फ्रांसीसी आ स्पेनिश औपनिवेशिक शासनक विरुद्ध एकटा सशस्त्र विद्रोहक नेतृत्व केने छलाह। ओ १९२३ ई. मे स्थापित 'रीफ गणराज्य' (Republic of the Rif) केर संस्थापक आ पहिल राष्ट्रपति छलाह। हुनक छापामार (गुरीला) युद्ध रणनीति सभक प्रभाव परवर्ती कालक बहुत रास औपनिवेशिक विरोधी आन्दोलन सभ पर पड़ल।[]

प्रारम्भिक जीवन आ शिक्षा-दीक्षा

[सम्पादन करी]

अब्द अल-करीमक जन्म १८८२ ई. मे मोरक्कोक अज्दिर शहरक अइथ उरियाघेर (Aith Waryaghar) नामक एकटा जनजाति मे भेल छल। हुनक पिता एकटा स्थानीय कादी (इस्लामी न्यायाधीश) छलाह। अब्द अल-करीम अपन प्रारम्भिक पारम्परिक इस्लामी शिक्षा अपन घर आ गामक मदरसा सँ प्राप्त केलन्हि। तकर पश्चात उच्च शिक्षा ग्रहण करबाक हेतु ओ फेस (Fez) शहरक अल-कराउयिन विश्वविद्यालय मे अध्ययन केलन्हि। एकर अतिरिक्त, ओ मेलिला शहर मे जा कऽ स्पेनिश संस्कृति आ भाषाक सेहो शिक्षा प्राप्त केलन्हि, जाहि सँ हुनका पश्चिमी विचार सभ केँ बुझबा मे पर्याप्त सहायता भेटलन्हि।[]

अपन युवावस्था मे ओ मेलिला मे एकटा पत्रकार, दुभाषिया (अनुवादक) आ शिक्षकक रूप मे विभिन्न काज केलन्हि। प्रारम्भ मे हुनक सम्बन्ध स्पेनिश प्रशासनक संगे सहयोगात्मक छल, मुदा जेना-जेना ओ औपनिवेशिक नीति सभक शोषण केँ देखलन्हि, हुनक विचार बदलि गेल आ ओ विद्रोही बनि गेलाह। हुनक एहि विरोधी गतिविधि सभक कारणेँ १९१५ सँ लऽ कऽ १९१६ धरि स्पेनिश अधिकारी सभ हुनका राजनीतिक सन्देहक आधार पर कारागार मे बन्दी राखलन्हि।[]

रीफ युद्ध आ रीफ गणराज्यक स्थापना

[सम्पादन करी]

कारागार सँ मुक्त होएबाक पश्चात अब्द अल-करीम वापस अपन मातृभूमि अज्दिर घुरि गेलाह आ ओतय स्थानीय जनजाति सभ केँ स्पेनिश सेनाक विरुद्ध एकजुट आ सङ्गठित करब प्रारम्भ केलन्हि। १९२१ मे, हुनक नेतृत्व मे रीफ लड़ाका सभ 'एन्युअलक युद्ध' (Battle of Annual) मे जनरल मैनुअल सिल्वेस्ट्रेक नेतृत्व वली स्पेनिश सेना केँ पराजित केलक। ई स्पेनिश सेनाक हेतु एकटा पैघ हार छल, जाहि युद्ध मे कतेको हजार स्पेनिश सैनिक मारल गेलाह।[]

एहि विजयक उपरान्त, १९२३ मे अब्द अल-करीम 'रीफ गणराज्य' केर स्थापना केलन्हि आ ओकर राष्ट्रपति बनलाह। ओ अपन नव राज्यक प्रशासन, न्याय व्यवस्था आ सेना केँ आधुनिक आ व्यवस्थित करबाक निरन्तर प्रयास केलन्हि। स्पेनक हारक पश्चात फ्रांस सेहो एहि सङ्घर्ष मे कूदि पड़ल, किएक तँ फ्रांसीसी प्रशासन केँ ई आशङ्का छल जे रीफ विद्रोहक प्रभाव हुनक अधीनक अल्जीरियाई आ आन मोरक्कन क्षेत्र सभ मे सेहो फैलि सकैत अछि।

१९२५ मे, फ्रांस आ स्पेन मिलि कऽ रीफ गणराज्यक विरुद्ध एकटा संयुक्त सैन्य अभियान प्रारम्भ केलक। ओ सभ रीफ सेनाक ठिकाना सभ पर बमबारी केलक आ अन्तरराष्ट्रीय नियम सभक उल्लङ्घन करैत रासायनिक हथियार (मस्टर्ड गैस) केर प्रयोग सेहो केलक। दुनू यूरोपीय देश सभक सैन्य बलक सामना करबा मे असमर्थ होएबा पर, अन्ततः मई १९२६ मे अब्द अल-करीम फ्रांसीसी सेनाक समक्ष आत्मसमर्पण कऽ देलन्हि, जाहि सँ हुनक लोक सभक प्राण बचि सकय।[]

निर्वासन आ जीवनक अन्तिम वर्ष

[सम्पादन करी]

आत्मसमर्पणक पश्चात, फ्रांसीसी प्रशासन अब्द अल-करीम आ हुनक परिवार केँ हिन्द महासागर मे अवस्थित रीयूनियन (Réunion) द्वीप पर निर्वासित कऽ देलक, जतय ओ सभ २१ वर्ष धरि बन्दीक रूप मे जीवन व्यतीत केलन्हि। १९४७ मे, जखन फ्रांस सरकार हुनका रीयूनियन सँ वापस फ्रांस लऽ जा रहल छल, तखन ओ स्वेज नहरक समीप जहाज सँ भागि कऽ मिस्र पहुँचि गेलाह। मिस्रक तत्कालीन सरकार हुनका राजनीतिक शरण देलक।[]

काहिरा मे रहबाक अवधि मे, अब्द अल-करीम केँ 'मगरेब लिबरेशन कमेटी' केर अध्यक्ष चुनल गेल आ ओ ओतय सँ उत्तरी अफ्रीकाक विभिन्न स्वतन्त्रता आन्दोलन सभक प्रबल समर्थन करैत रहलाह। १९५६ मे जखन मोरक्को केँ स्वतन्त्रता भेटल, तखन राजा मोहम्मद पञ्चम हुनका मोरक्को घुरबाक आमन्त्रण देलन्हि, मुदा ओ ओतय धरि वापस जेबा सँ अस्विकार कऽ देलन्हि जतय धरि उत्तरी अफ्रीकाक भूमि सँ फ्रांसीसी सेना सभ पूर्ण रूप सँ वापस नहि चलि जाइत। ६ फरवरी १९६३ केँ काहिरा मे हुनक निधन भऽ गेलन्हि।[]

छापामार युद्ध आ ऐतिहासिक प्रभाव

[सम्पादन करी]

अब्द अल-करीमक छापामार युद्ध (Guerrilla warfare) केर रणनीति सभक परवर्ती काल मे चे ग्वेराहो ची मिन्ह जकाँ आन सैन्य आ राजनीतिक नेता लोकनि द्वारा विस्तृत अध्ययन आ उपयोग कएल गेल।[] हुनका मोरक्कोक इतिहास मे यूरोपीय उपनिवेशवादक विरुद्ध सङ्घर्ष करनिहार एकटा प्रमुख सैन्य नेताक रूप मे ससम्मान स्मरण कएल जाइत अछि।

  1. 1 2 Er, Mevliyar (२०१७-०१-०२), "Abd-el-Krim al-Khattabi: The Unknown Mentor of Che Guevara", Terrorism and Political Violence (अङ्ग्रेजीमे) 29 (1): 137–159, आइएसएसएन 0954-6553, डिओआई:10.1080/09546553.2014.997355
  2. Tahtah, M (1999), Entre pragmatisme, réformisme et modernisme: Le rôle politico-religieux des Khattabi dans le Rif (Maroc) jusqu'à 1926 (in French), Leuven: Peeters
  3. Bearman, Peri; Bianquis, Thierry; Bosworth, Clifford Edmund; Donzel, E. J. van; Heinrichs, Wolfhart (2005-02-28). The Encyclopaedia of Islam (Encyclopaedia of Islam New Edition). Brill Academic Publishers. https://openlibrary.org/books/OL9084984M/The_Encyclopaedia_of_Islam_(Encyclopaedia_of_Islam_New_Edition).
  4. Asprey, Robert B. (Robert Brown). War In The Shadows: The Guerrilla In History. Backinprint.com. https://openlibrary.org/books/OL7550467M/War_In_The_Shadows.
  5. Pierson, Peter (1999). The history of Spain. Westport, Conn: Greenwood Press. आइएसबिएन 978-0-313-30272-5. https://openlibrary.org/books/OL362693M/The_history_of_Spain.
  6. Stenner, David (2019). Globalizing Morocco : transnational activism and the post-colonial state. Stanford, California. p. 67
  7. Ruedy, John (1996-02-15) (enमे). Islamism and Secularism in North Africa. Palgrave Macmillan. आइएसबिएन 978-0-312-16087-6. https://books.google.co.in/books?id=MfC1zAYoQHQC&pg=PA59&redir_esc=y.

स्रोत ग्रन्थ

[सम्पादन करी]
  • Asprey, R.B. (2002). War in the Shadows: The Guerrilla in History. iUniverse Publishing. ISBN 0595225942.
  • Er, Mevliyar (2015). "Abd-el-Krim al-Khattabi: The Unknown Mentor of Che Guevara". Terrorism and Political Violence, 27 (5): 137–159.
  • Pennell, C.R. (2004). "Muḥammad b. ʿAbd al-Karīm". In Bearman, P. et al. (eds.). Encyclopaedia of Islam. Vol. XII. Leiden, Netherlands: E. J. BRILL. ISBN 9004139745.
  • Pierson, Peter (1999). The History of Spain. Greenwood Press. ISBN 978-0-313-30272-5.
  • Ruedy, John (1996). Islamism and Secularism in North Africa. Palgrave Macmillan. ISBN 0-312-16087-9.
  • Stenner, David (2019). Globalizing Morocco : transnational activism and the post-colonial state. Stanford University Press. ISBN 978-1-5036-0900-6.
  • Tahtah, M. (1999). Entre pragmatisme, réformisme et modernisme: Le rôle politico-religieux des Khattabi dans le Rif (Maroc) jusqu'à 1926. Leuven: Peeters.

बाहरी कड़ी सभ

[सम्पादन करी]