सामग्री पर जाएँ

अली इब्न खलफ

मैथिली विकिपिडियासँ, एक मुक्त विश्वकोश
अली इब्न खलफ
علي بن خلف
जन्म११म शताब्दी
मृत्यु११म शताब्दी (लगभग १०७५ केर बाद)
अन्य नामसभअबू अल-हसन अली इब्न खलफ अल-सैदलानी
व्यवसायखगोलशास्त्री, गणितज्ञ, आविष्कारक
प्रसिद्धि कारणलामिना यूनिवर्सल (सार्वभौमिक खगोलीय यन्त्र) केर आविष्कार

अली इब्न खलफ (अरबी: علي بن خلف; सक्रिय काल ११म शताब्दी) मध्यकालीन इस्लामी स्वर्ण युगक एकटा प्रमुख खगोलशास्त्री, गणितज्ञ आ वैज्ञानिक उपकरण निर्माणकर्ता छलाह। हुनक जन्म आ कर्मक्षेत्र स्पेनक प्रसिद्ध मुस्लिम क्षेत्र अल-अंडालस छल। विज्ञानक इतिहासमे अली इब्न खलफकेँ हुनक महत्त्वपूर्ण आविष्कार "लामिना यूनिवर्सल" (Universal Plate) केर हेतु जानल जाइत अछि, जे खगोलीय प्रेक्षणक पद्धति केँ सर्वदाक हेतु परिवर्तित कऽ देलक। ओ टोलेडो (तुलैतुला) केर शासक अल-मामूनक दरबारसँ जुड़ल छलाह आ प्रसिद्ध खगोलशास्त्री अल-ज़रक़ाली (Azarquiel) केर समकालीन आ निकट सहयोगी छलाह।[]

जीवनी आ ऐतिहासिक सन्दर्भ

[सम्पादन करी]

अबू अल-हसन अली इब्न खलफ अल-सैदलानीक जन्म ११म शताब्दीक प्रारम्भिक कालमे टोलेडो मे भेल छल। ओहि समय टोलेडो वैज्ञानिक आ बौद्धिक प्रगतिक एकटा वैश्विक केन्द्र छल, जतय मुस्लिम, ईसाई आ यहूदी विद्वान मिलि कऽ विज्ञानक विकासमे अपन योगदान दऽ रहल छलाह। अली इब्न खलफ अल-ज़रक़ालीक नेतृत्वबला ओहि वैज्ञानिक दलमे काज केलन्हि, जे विख्यात "टोलेडो टेबल्स" (Toledo Tables) केर निर्माण केने छल।

हुनक विशेषज्ञता खगोलीय उपकरणक निर्माण आ ओकरा अधिक सटीक बनेबामे छल। हुनक नाम संगे जुड़ल 'अल-सैदलानी' उपनाम ई सङ्केत दैत अछि जे हुनक परिवारक सम्बन्ध पारम्परिक चिकित्सा वा औषध विज्ञान (Pharmacy) सँ रहल होएत, मुदा ओ अपन सम्पूर्ण जीवन ब्रह्माण्डीय अध्ययन आ गणितीय गणना सभकेँ सरल बनेबामे समर्पित कऽ देलन्हि।

लामिना यूनिवर्सल: एकटा महत्त्वपूर्ण आविष्कार

[सम्पादन करी]

अली इब्न खलफक सर्वोच्च उपलब्धि हुनक द्वारा विकसित कएल गेल खगोलीय यन्त्र "लामिना यूनिवर्सल" (Lámina Universal) छल। हिनकासँ पूर्व, खगोलशास्त्री सभ द्वारा उपयोग कएल जायबला 'एस्ट्रोलेब' (Astrolabe) केवल एकटा विशिष्ट अक्षांश (Latitude) केर हेतु बनाओल जाइत छल, जाहिसँ यात्री आ वैज्ञानिक सभकेँ अलग-अलग स्थानक हेतु अलग-अलग उपकरणक आवश्यकता होइत छल।

अली इब्न खलफ पहिल बेर एकटा एहन "सार्वभौमिक यन्त्र" बनौलन्हि जकरा पृथ्वीक कोनो स्थान आ कोनो अक्षांश पर बिना कोनो बदलाव कऽ उपयोग कएल जा सकैत छल। इतिहासकार डेविड ए. किंगक अनुसार, ई यन्त्र मध्यकालीन नौवहन आ मानचित्रकला (Cartography) मे एकटा नव क्रान्ति आनि देलक। एकर सहायतासँ नहि केवल तारा सभक स्थिति मापल जा सकैत छल, अपितु मक्काक दिशा (किबला) केर निर्धारण सेहो दुनियाक कोनो कोनासँ सम्भव भऽ गेल।[]

वैज्ञानिक प्रभाव आ यूरोपीय विरासत

[सम्पादन करी]

अली इब्न खलफक शोध कार्य सभक प्रभाव केवल मुस्लिम स्पेन धरि सीमित नहि रहल। १३म शताब्दीमे, कैस्टिलक राजा अल्फोंसो दशम (Alfonso X) हुनक अरबी शोधग्रन्थ सभक पुरान कैस्टिलियन भाषामे अनुवाद करौलन्हि, जाहिसँ हुनक ज्ञान सम्पूर्ण यूरोप मे प्रसारित भऽ गेल। ई अनुवाद "लिब्रोस डेल साबेर डी एस्ट्रोनोमिया" केर हिस्सा बनल, जे बादक यूरोपीय खगोलविद सभकेँ प्रेरित केलक।

आधुनिक शोधकर्ता सभ जेना एमिलिया कैल्वो आ कोएनराड वैन क्लीम्पोएलक अनुसार, अली इब्न खलफक यन्त्रक तकनीक बादक सदी सभमे फ्लेमिश आ जर्मन उपकरण निर्माता सभक हेतु एकटा आधार बनल। हुनक द्वारा विकसित "अल-शकुज़िया" ग्रिड प्रणालीक उपयोग पुनर्जागरण कालक प्रमुख वैज्ञानिक सभ अपन खगोलीय चार्ट तैयार करबामे केने छलाह।[][]

प्रमुख कृति सभ

[सम्पादन करी]
  • मजमुआ अल-अलात (Majmu' al-Alat): विभिन्न खगोलीय उपकरण सभक उपयोग पर हुनक मौलिक शोधग्रन्थ।
  • लामिना यूनिवर्सल पर लेख: जाहिमे ओ सार्वभौमिक एस्ट्रोलेबक निर्माणक गणितीय विधि स्पष्ट केने छलाह।
  1. Puig, Roser। (2007)। “Alī ibn Khalaf: Abū al-Ḥasan ibn Aḥmar al-Ṣaydalānī”। The Biographical Encyclopedia of Astronomers: 34–35। DOI:10.1007/978-0-387-30400-7_36.
  2. King, David A. (1999). World-maps for finding the direction and distance to Mecca. Brill. प॰ 330.
  3. Calvo, Emilia (२०१७), "Some Features of the Old Castilian Alfonsine Translation", Medieval Encounters 23: 106–123, डिओआई:10.1163/15700674-12342244
  4. Van Cleempoel, Koenraad (2011). The Migration of Instrumental Knowledge from Flanders to Spain. Transaction Publishers. प॰ 76.

बाहरी कड़ी सभ

[सम्पादन करी]