सामग्री पर जाएँ

इब्न बाज्जा

मैथिली विकिपिडियासँ, एक मुक्त विश्वकोश
इब्न बाज्जा (अवेम्पेस)
पुरानामइब्न बाज्जा (अवेम्पेस)
अन्य नामअवेम्पेस (Avempace)
जन्म१०८५ ई. (अनुमानित)
ज़ारागोज़ा, अल-अंदलुस
मृत्यु११३८ ई. (अनुमानित)
फेज़, मोरक्को
युगमध्यकालीन दर्शन
क्षेत्रपश्चिमी इस्लामी दर्शन (अल-अंदलुस)
बिद्यालयअरस्तूवाद (Aristotelianism), नव-अफलातूनवाद (Neoplatonism)
मुख्य रूचीदर्शनशास्त्र, भौतिकी, खगोल विज्ञान, वनस्पति विज्ञान, सङ्गीत
स्मरणीय विचारतदबीर अल-मुतवहिद (एकान्तवासीक नियम), प्रक्षेप्य गति (Projectile motion)

अबू बक्र मुहम्मद इब्न याह्या इब्न अस-साएग (अरबी: أبو بكر محمد بن يحيى بن الصائغ; मृत्यु ११३८ ईसवी), जे पश्चिमी साहित्यमे लैटिन नाम अवेम्पेस (Avempace) वा इब्न बाज्जा केर नामसँ विख्यात छथि, अल-अंदलुस (वर्तमान स्पेन) केर एकटा बहु-विषयक विद्वान छलाह। ओ दर्शनशास्त्र, भौतिकी, खगोल विज्ञान, वनस्पति विज्ञान, चिकित्सा आ सङ्गीतक क्षेत्रमे अपन महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ सभक रचना केलन्हि।[]

प्रारम्भिक जीवन आ पृष्ठभूमि

[सम्पादन करी]

इब्न बाज्जाक जन्म ज़ारागोज़ा (Zaragoza) मे भेल छल। हुनक प्रारम्भिक जीवनक विषयमे ऐतिहासिक प्रमाण अत्यन्त अल्प उपलब्ध अछि। अल-मोरावविद (Almoravid) शासनकालमे ओ ज़ारागोज़ाक गवर्नर केर अधीन वज़ीर (मन्त्री) केर रूपमे सेहो काज केने छलाह। राजनीतिक अस्थिरताक कारणें कालान्तरमे हुनका ज़ारागोज़ा छोड़य पड़लन्हि आ ओ सेविले (Seville) आ ओकर बाद फेज़ (Fez), मोरक्को चलि गेलाह। ओतय ११३८ ईसवीक आसपास हुनक देहावसान भऽ गेलन्हि।[]

दार्शनिक विचार

[सम्पादन करी]

इब्न बाज्जाकेँ अल-अंदलुसमे अरस्तूवादी (Aristotelian) दर्शनकेँ स्थापित करनिहार शुरुआती विचारक सभमे गिनल जाइत अछि। जोसेप पुइग मोंटाडा आ मौरिस हयूनक अकादमिक विश्लेषणक अनुसार, हुनक सभसँ प्रमुख दार्शनिक ग्रन्थ तदबीर अल-मुतवहिद (Regimen of the Solitary Man / एकान्तवासीक नियम) थिक।[][]

एहि ग्रन्थमे इब्न बाज्जा ई तर्क प्रस्तुत केने छथि जे जँ समाज बौद्धिक रूपसँ अपूर्ण वा भ्रष्ट भऽ जाए, तँ एकटा दार्शनिककेँ आत्मिक आ बौद्धिक पूर्णता प्राप्त करबाक हेतु समाजसँ अलग (Solitary) भऽ कऽ एकान्तमे चिन्तन करबाक चाही। हुनक ई दर्शन मानव आत्मा आ सक्रिय बुद्धि (Active Intellect) केर मध्य सम्बन्ध स्थापित करबापर केन्द्रित अछि।

भौतिकी आ गतिक नियम

[सम्पादन करी]

भौतिकीक क्षेत्रमे, इब्न बाज्जा अरस्तूक गतिक नियम सभक आलोचना केलन्हि आ अपन स्वयं केर सिद्धान्त प्रस्तुत केलन्हि, जाहिक गहन प्रभाव मध्यकालीन यूरोप पर पड़ल।

  • गति आ माध्यम: अरस्तूक मानब छल जे कोनो वस्तुक पतनक (खसबाक) गति ओहि माध्यम (जेना हवा वा पानि) केर घनत्व पर निर्भर करैत अछि, आ निर्वात (Vacuum) मे गति अनन्त भऽ जाएत। इब्न बाज्जा एकर खण्डन करैत तर्क देलन्हि जे माध्यम गतिकेँ मात्र धीमा करैत अछि (प्रतिरोध उत्पन्न करैत अछि)। हुनक अनुसार, वस्तुक गति मूल रूपसँ प्रेरक बल आ माध्यमक प्रतिरोधक बीचक अन्तर थिक ($V = P - M$)।

[Image of concept of projectile motion]

  • गैलीलियो पर प्रभाव: अर्नेस्ट ए. मूडी आ एबेल बी. फ्रेंकोक शोधक अनुसार, इब्न बाज्जाक प्रक्षेप्य गति (Projectile motion) आ 'इम्पेटस सिद्धान्त' (Impetus theory) केर विचार परवर्ती काल धरि यूरोपीय वैज्ञानिक लोकनि लग पहुँचल। गैलीलियो गैलिली अपन शुरुआती लेख सभमे पीसाक झुकल मीनार (Leaning Tower experiment) केर सन्दर्भमे 'अवेम्पेस' केर सिद्धान्त सभक उल्लेख आ विश्लेषण केने छलाह।[][]

खगोल विज्ञान

[सम्पादन करी]

एडवर्ड ग्रांट आ बर्नार्ड आर. गोल्डस्टीनक ऐतिहासिक दस्तावेज़ सभक अनुसार, इब्न बाज्जा टॉलेमी (Ptolemy) केर ग्रहीय मॉडलकेँ अस्वीकार कऽ देलन्हि। ओ एकटा एहन ब्रह्माण्डीय मॉडलक समर्थन केलन्हि जे पूर्ण रूपसँ अरस्तूक भौतिक सिद्धान्त सभ पर आधारित छल, जाहिमे ग्रह सभक कक्षा स्पष्ट रूपसँ वृत्ताकार छल। एतबे नहि, ओ शुक्र ग्रह (Venus) केँ सूर्यक समक्षसँ गुजरबाक (Transit) प्रक्रियाक सेहो प्रत्यक्ष अवलोकन केने छलाह।[][][]

वनस्पति विज्ञान आ सङ्गीत

[सम्पादन करी]
  • वनस्पति विज्ञान: फ्रैंक एन. एगर्टनक अनुसार, इब्न बाज्जा वनस्पति शरीर विज्ञान (Plant physiology) आ अरबी वनस्पति विज्ञान पर सेहो महत्त्वपूर्ण लेख लिखलन्हि। हुनक काजक प्रभाव अल-अंदलुसक परवर्ती वनस्पतिशास्त्री लोकनि पर पड़ल।[१०]
  • सङ्गीत आ कविता: डी. एम. डनलपक शोधक अनुसार, इब्न बाज्जा उत्कृष्ट कविता सभ (दीवान) रचलन्हि। एकर अतिरिक्त, ओ अरबी सङ्गीत शैलीमे अपन बहुमूल्य योगदान देलन्हि, जकरा बादमे अण्डालूसियन शास्त्रीय सङ्गीतक रूपमे जानल गेल।[११]

इब्न बाज्जाक दर्शन आ वैज्ञानिक काज इब्न रुश्द (Averroes) आ इब्न तुफैल जेहन बादक इस्लामी दार्शनिक लोकनिकेँ एकटा नव दिशा प्रदान केलक। यहूदी दार्शनिक मूसा बिन मैमुन (Maimonides) केर लेखनमे सेहो हुनक विचार सभक स्पष्ट प्रभाव दृष्टिगोचर होइत अछि।[१२]

विज्ञानक क्षेत्रमे हुनकर एहि अद्वितीय योगदानकेँ सम्मान दैत, चन्द्रमा पर अवस्थित एकटा क्रेटरक नाम हुनक सम्मानमे 'अवेम्पेस' (Avempace) राखल गेल अछि।[१३]
  1. Montada, Josép Puig। (2022)। "Ibn Bâjja (Avempace)". Stanford Encyclopedia of Philosophy Metaphysics Research Lab, Stanford University।
  2. Montada, Josép Puig। (2018)। “Ibn Bâjja [Avempace]”। The Stanford Encyclopedia of Philosophy
  3. Hayoun, Maurice (१९८७), "Moses of Narbonne and Ibn Bajja (I): the edition of the Hebrew translation of the Regimen of the Solitary Man (in Hebrew)", Daat 18: 27–44।
  4. Gracia, Jorge J. E. (2007). "Philosophy in the Middle Ages: An Introduction". A Companion to Philosophy in the Middle Ages. Blackwell Publishing Ltd. pp. 1–11. आइएसबिएन 9780470996669.
  5. Moody, Ernest A. (अप्रैल १९५१), "Galileo and Avempace: The Dynamics of the Leaning Tower Experiment (I)", Journal of the History of Ideas 12 (2): 163–193, डिओआई:10.2307/2707514
  6. Franco, Abel B. (अक्टुबर २००३), "Avempace, Projectile Motion, and Impetus Theory", Journal of the History of Ideas 64 (4): 521–546, डिओआई:10.1353/jhi.2004.0004
  7. Grant, Edward (1996). Planets, Stars, and Orbs: The Medieval Cosmos, 1200-1687. CUP Archive. आइएसबिएन 9780521565097. https://archive.org/details/planetsstarsorbs0000gran.
  8. Goldstein, Bernard R. (मार्च १९७२), "Theory and Observation in Medieval Astronomy", Isis 63 (1): 39–47।
  9. Ansari, S. M. Razaullah (2002). History of oriental astronomy. Springer. प॰ 137. आइएसबिएन 978-1-4020-0657-9.
  10. Egerton, Frank N. (२०१२), "History of Ecological Sciences, Part 43: Plant Physiology, 1800s", Bulletin of the Ecological Society of America 93 (3): 197–219, डिओआई:10.1890/0012-9623-93.3.197
  11. Dunlop, D. M. (१९५२), "The Dīwān Attributed to Ibn Bājjah (Avempace)", Bulletin of the School of Oriental and African Studies 14 (3): 463–477।
  12. Rescher, Nicholas (जून १९६४), "Moses Maimonides: The Guide of the Perplexed, Translated with an Introduction and Notes by Schlomo Pines", Dialogue 3 (1): 97–98, डिओआई:10.1017/s001221730002970x
  13. Cocks, Elijah E. (1995). Who's who on the moon : a biographical dictionary of lunar nomenclature. Tudor Publishers. आइएसबिएन 978-0936389271. https://archive.org/details/isbn_9780936389271.

विस्तृत पठन

[सम्पादन करी]

बाहरी कड़ी सभ

[सम्पादन करी]