फ्रेडरिक द्वितीय (पवित्र रोमन सम्राट)
| फ्रेडरिक द्वितीय | |
|---|---|
| पवित्र रोमन सम्राट; इटलीक राजा; जर्मनीक राजा; सिसिलीक राजा; यरूशलेमक राजा | |
फ्रेडरिक द्वितीयक एकटा समकालीन चित्रण (हुनक पुस्तक 'डे आर्टे वेनांडी कम एविबस' क पाण्डुलिपि सँ) | |
| पवित्र रोमन सम्राट | |
| शासनकाल | 22 नवंबर 1220 – 13 दिसंबर 1250 |
| राज्याभिषेक | 22 नवंबर 1220 (रोम) |
| पूर्वाधिकारी | ओटो चतुर्थ |
| उत्तराधिकारी | हेनरी सातम |
| सिसिलीक राजा | |
| शासनकाल | 3 सितंबर 1198 – 13 दिसंबर 1250 |
| राज्याभिषेक | 17 मई 1198 (पलेर्मो) |
| पूर्वाधिकारी | हेनरी छठम आ कॉन्स्टेंस प्रथम |
| उत्तराधिकारी | कॉनराड प्रथम |
| जर्मनीक राजा | |
| शासनकाल | 23 अप्रैल 1220 – 13 दिसंबर 1250 |
| राज्याभिषेक | 9 दिसंबर 1212 (मेन्ज़); 25 जुलाई 1215 (आचेन) |
| पूर्वाधिकारी | ओटो चतुर्थ |
| उत्तराधिकारी | कॉनराड चतुर्थ |
| यरूशलेमक राजा | |
| शासनकाल | 9 नवंबर 1225 – 25 अप्रैल 1228 |
| राज्याभिषेक | 18 मार्च 1229 (यरूशलेम) |
| पूर्वाधिकारी | इसाबेला द्वितीय (योलान्डा) |
| उत्तराधिकारी | कॉनराड द्वितीय |
| जन्म | 26 दिसंबर 1194 जेसी (Iesi), एंकोनाक मार्च, पवित्र रोमन साम्राज्य |
| मृत्यु | 13 दिसंबर 1250 (उम्र 55) कास्टेल फियोरेंटीनो (Castel Fiorentino), अपुलिया, सिसिलीक राज्य |
| Burial | पलेर्मो कैथेड्रल, सिसिली |
| जीवनसाथी |
|
| घराना | होहेनस्टौफेन राजवंश (Hohenstaufen) |
| पिता | हेनरी छठम |
| माता | कॉन्स्टेंस प्रथम |
| धर्म | रोमन कैथोलिक |
फ्रेडरिक द्वितीय (अंग्रेज़ी: Frederick II; 26 दिसंबर 1194 – 13 दिसंबर 1250) मध्य युगक दौरान होहेनस्टौफेन (Hohenstaufen) राजवंशक सभ सँ शक्तिशाली, प्रबुद्ध आ विवादास्पद शासकसभमे सँ एक छलाह। ओ 1220 सँ अपन मृत्यु धरि पवित्र रोमन सम्राट रहलाह। एकर अतिरिक्त, ओ सिसिलीक राजा (1198-1250), जर्मनी तथा इटलीक राजा (1212-1250) आ अपन कूटनीतिक उपलब्धियक परिणामस्वरूप यरूशलेमक राजा (1225-1228) क रूपमे सेहो शासन कएलन्हि।
सार्वभौमिक सत्ताक हुनक स्वप्न हुनका प्राचीन शास्त्रीय कालक एकटा सम्राट आ ऑगस्टस (Augustus) क सीधे उत्तराधिकारीक रूपमे देखबाक लेल प्रेरित करैत छल।[१] हुनक समकालीन आ बादक इतिहासकारसभ द्वारा हुनका प्रायः स्टूपर मुंडी (Stupor mundi - दुनियाक अजूबा) आ पुएर अपुलिया (Puer Apuliae - अपुलियाक पुत्र) कहल जाइत छल। फ्रेडरिक मध्यकालीन यूरोपक सभ सँ बहुआयामी शासकसभमे सँ एक छलाह, जे छह टा भाषा (लैटिन, सिसिलियन, मध्य उच्च जर्मन, प्राचीन फ्रांसीसी, ग्रीक आ अरबी) बाजब जनैत छलाह।
हुनक सम्पूर्ण जीवनकाल रोमन कैथोलिक चर्च (पपसी) क संगे एकटा निरन्तर आ भीषण सत्ता-सङ्घर्षक साक्षी रहल। पोप लोकनि हुनक बढ़त साम्राज्यकेँ अपन लेल एकटा गम्भीर राजनीतिक आ वैचारिक खतरा मानलन्हि, जकर परिणामस्वरूप हुनका तीन बेर कैथोलिक चर्च सँ निष्कासित (excommunicate) कएल गेल। 1245 मे ल्योनक परिषद द्वारा पोप इनोसेंट चतुर्थ हुनका सम्राटक पद सँ अपदस्थ घोषित कऽ देलन्हि। एहि भयंकर सङ्घर्षसभक बावजूद, ओ प्रशासनिक, कानूनी आ सांस्कृतिक क्षेत्रसभमे एहन सुधार कएलन्हि जे आधुनिक राज्य-व्यवस्थाक अग्रदूत मानल जाइत अछि।
प्रारम्भिक जीवन, वंश आ जन्मक किंवदन्ती
[सम्पादन करी]फ्रेडरिकक जन्म 26 दिसंबर 1194 केँ मध्य इटलीक जेसी (Iesi) नामक नगरमे भेल छल। ओ पवित्र रोमन सम्राट हेनरी छठम (Henry VI) आ सिसिलीक रानी कॉन्स्टेंस (Constance of Sicily) क एकमात्र सन्तान छलाह। पैतृक पक्ष सँ ओ महान सम्राट फ्रेडरिक बारबरोसा (Frederick Barbarossa) क पौत्र छलाह, जखन कि मातृ पक्ष सँ हुनक सम्बन्ध सिसिलीक शक्तिशाली नॉर्मन राजा रोजर द्वितीय (Roger II) सँ छल। एहि प्रकार, फ्रेडरिकक नसमे जर्मन आ नॉर्मन दुनू कुलीन राजवंशक रक्त प्रवाहित भऽ रहल छल।
जखन फ्रेडरिकक जन्म भेल, तखन हुनक माता कॉन्स्टेंसक आयु 40 वर्ष छल, जे ओहि समयक चिकित्सा मानकक अनुसार मातृत्वक लेल काफी अधिक छल। हुनक राजनीतिक विरोधी आ जर्मन सरदारसभ ई अफवाह फैलाबय लागल जे महारानी गर्भवती नहि छथि, बल्कि एकटा कसाईक बेटाकेँ गुप्त रूप सँ शाही उत्तराधिकारीक रूपमे पेश करबाक षड्यन्त्र रचल जा रहल अछि। ऐतिहासिक विवरणक अनुसार, एहि संदेहकेँ हमेशाक लेल समाप्त करबाक लेल, महारानी कॉन्स्टेंस जेसीक मुख्य चौराहा पर एकटा सार्वजनिक आ खुजल तंबू (pavilion) मे फ्रेडरिककेँ जन्म देलन्हि।[२] एहि दौरान ओ नगरक सभ प्रमुख आ कुलीन महिलासभकेँ तंबूमे प्रवेश करबाक अनुमति देलन्हि, जाहि सँ ओ एहि शाही जन्मक प्रत्यक्ष गवाह बनि सकथि। किछु वृत्तांतक अनुसार, जन्मक पश्चात रानी नगरक चौक पर सार्वजनिक रूप सँ शिशुकेँ स्तनपान सेहो करौलन्हि जाहि सँ कोनो अफवाह शेष नहि रहय।
अनाथ अवस्था आ पलेर्मोक बहुसांस्कृतिक प्रभाव
[सम्पादन करी]फ्रेडरिकक जन्मक मात्र तीन वर्षक बाद, 1197 मे हुनक पिता सम्राट हेनरी छठमक मलेरिया (किछु ऐतिहासिक स्रोतसभक अनुसार ज़हर) सँ अचानक मृत्यु भऽ गेलन्हि। अगिला ही वर्ष 1198 मे फ्रेडरिकक माता कॉन्स्टेंसक सेहो मृत्यु भऽ गेलन्हि। अपन मृत्यु सँ ठीक पहिने, कॉन्स्टेंस एकटा दूरदर्शी कूटनीतिक कदम उठबैत अपन चारि वर्षीय अनाथ पुत्र फ्रेडरिककेँ तत्कालीन शक्तिशाली पोप इनोसेंट तृतीय (Pope Innocent III) क संरक्षण (wardship) मे सौंपि देलन्हि। रानी नीक जकाँ जनैत छलीह जे जर्मन सरदार आ क्षेत्रीय कुलीन सिसिलीक अकूत सम्पत्ति पर नज़र गड़ौने अछि, आ मात्र पोपक सर्वोच्च धार्मिक अधिकार ही बच्चाक जीवन आ राज्याधिकारक रक्षा कऽ सकैत अछि।[३]
फ्रेडरिकक बचपन आ किशोरावस्था सिसिलीक राजधानी पलेर्मो (Palermo) मे बीतल। 13म सदीक पलेर्मो यूरोप आ भूमध्यसागरीय क्षेत्रक सभ सँ अनोखा, समृद्ध आ बहुसांस्कृतिक शहर छल। एकर जीवंत बाजार आ महलसभमे यूनानी (ग्रीक), अरब (मुस्लिम), नॉर्मन आ यहूदी एक संगे शान्तिपूर्वक रहैत छलाह।[४]
युवा फ्रेडरिककेँ महलक बन्द चारदीवारी आ औपचारिक शिक्षकसभ (Tutors) सँ अधिक पलेर्मोक सड़क, बंदरगाह आ बाजारसभमे समय बिताएब पसन्द छलन्हि। ओतहि ओ स्थानीय विद्वान आ व्यापारीसभ सँ अरबी आ ग्रीक भाषा सिखलन्हि। एहि बहुसांस्कृतिक वातावरण फ्रेडरिकक मस्तिष्क पर अमिट छाप छोड़लक आ हुनकामे विभिन्न धर्मसभ, विशेषकर इस्लामी दर्शन आ प्राचीन यूनानी विज्ञानक प्रति एकटा असाधारण सहिष्णुता आ बौद्धिक जिज्ञासा विकसित कएलक, जे हुनक समकालीन कट्टरपंथी यूरोपीय राजासभक लेल सर्वथा अकल्पनीय छल।[५]
साम्राज्यक लेल महासङ्घर्ष आ जर्मनी पर अधिकार
[सम्पादन करी]फ्रेडरिकक बचपनक दौरान, पवित्र रोमन साम्राज्यमे जर्मन सिंहासनक लेल एकटा भयंकर आ लम्बा गृहयुद्ध छिड़ि गेल। ई सङ्घर्ष मुख्य रूप सँ वेल्फ (Welf) राजवंशक ओटो चतुर्थ (Otto IV) आ होहेनस्टौफेन राजवंशक फिलिप (फ्रेडरिकक काका) क बीच छल।
शुरुआतमे पोप इनोसेंट तृतीय ओटोक समर्थन कएलन्हि। मुदा जखन ओटो चतुर्थ 1209 मे विधिवत सम्राट बनलाह, तँ ओ अपन सीमा पार कऽ देलन्हि आ इटली तथा फ्रेडरिकक राज्य सिसिली पर सैन्य आक्रमण करबाक योजना बनौलन्हि। पोपकेँ अपन क्षेत्रीय आ धार्मिक सत्ताक लेल गम्भीर खतरा महसूस भेल; ओ तुरन्त ओटोकेँ चर्च सँ बहिष्कृत कऽ देलन्हि आ जर्मनीक सरदारसभकेँ युवा फ्रेडरिकक समर्थन करबाक लेल प्रेरित कएलन्हि।
पोपक आशीर्वाद आ फ्रांसीसी राजा फिलिप द्वितीय ऑगस्टसक मजबूत वित्तीय आ कूटनीतिक सहायता सँ, 17 वर्षीय फ्रेडरिक 1212 मे किछु समर्थकसभक संगे आल्प्स पर्वत पार कएलन्हि आ जर्मनीमे प्रवेश कएलन्हि। ई यात्रा अत्यंत जोखिम भरल छल, मुदा अपन कूटनीति आ वाक्पटुता सँ ओ बहुत रास जर्मन सरदारसभकेँ अपन पक्षमे कऽ लेलन्हि। दिसंबर 1212 मे हुनका मेन्ज़ (Mainz) मे 'रोमनसभक राजा' (King of the Romans) चुनल गेल।
सत्ताक अन्तिम निर्णय 1214 मे बोविंसक लड़ाई (Battle of Bouvines) मे भेल, जतय फ्रेडरिकक फ्रांसीसी सहयोगीसभ ओटो चतुर्थ आ हुनक अंग्रेजी समर्थकसभकेँ बुरी तरह पराजित कएलक। 25 जुलाई 1215 keँ आचेन (Aachen) क ऐतिहासिक गिरजाघरमे फ्रेडरिकक भव्य राज्याभिषेक भेल, जतय ओ पोपकेँ खुश करबाक लेल आ अपन धार्मिक समर्पण सिद्ध करबाक लेल यरूशलेमकेँ मुक्त करबय हेतु धर्मयुद्ध (Crusade) पर जेबाक सार्वजनिक शपथ लेलन्हि।[६]
पवित्र रोमन सम्राटक रूपमे राज्याभिषेक आ सिसिलीक प्रशासन
[सम्पादन करी]जर्मनीमे अपन स्थिति मजबूत करबाक बाद, फ्रेडरिक इटली घुरि गेलाह। 22 नवंबर 1220 केँ रोमक सेंट पीटर बेसिलिकामे एकटा भव्य समारोहमे, पोप होनोरियस तृतीय (Honorius III) फ्रेडरिककेँ पवित्र रोमन सम्राटक ताज पहिरौलन्हि। एकर बदलामे, फ्रेडरिक पोपकेँ आश्वासन देलन्हि जे ओ सिसिलीक राज्यकेँ पवित्र रोमन साम्राज्य सँ कानूनी रूप सँ अलग राखताह, किएक तँ पोपकेँ भय छल जे दुनूक एक भेला सँ पपसी (Papacy) चारू दिस सँ घेरा जाएत।
सम्राट बनबाक बाद फ्रेडरिक सिसिलीमे शाही सत्ताकेँ बहाल करबाक क्रूर मुदा अत्यंत प्रभावी अभियान प्रारम्भ कएलन्हि। हुनक लम्बा अनुपस्थितिमे सिसिलीक सामंतसभ (Barons) आ मुस्लिम विद्रोहीसभ (सारासेन) बहुत स्वायत्तता प्राप्त कऽ लेने छल। फ्रेडरिक विद्रोही सामंतसभक महल नष्ट कऽ देलन्हि आ हुनक भूमि जब्त कऽ लेलन्हि।
1222 सँ 1225 क बीच ओ सिसिलीक पश्चिमी पहाड़सभमे छुपल मुस्लिम विद्रोहीसभकेँ पराजित करबाक लेल एकटा निर्मम सैन्य अभियान चलौलन्हि। विद्रोहकेँ पूर्ण रूप सँ कुचलबाक बाद, ओ एकटा अभूतपूर्व कूटनीतिक कदम उठौलन्हि। ओ बचल लगभग 20,000 सिसिलियन मुसलमानसभकेँ बंदी बना कऽ इटलीक मुख्य भूमि पर ल्यूसेरा (Lucera) नामक शहरमे बसौलन्हि।
आश्चर्यजनक रूप सँ, ओ एहि मुसलमानसभकेँ अपन धर्मक पालन करबाक, मस्जिद बनेबाक आ अपन शरिया कानूनक अनुसार जीबाक पूर्ण स्वतन्त्रता देलन्हि।[७] बदलामे, ई मुस्लिम सैनिक फ्रेडरिकक सभ सँ वफादार अंगरक्षक, तीरंदाज आ शाही खजानाक रक्षक बनलाह। ई फ्रेडरिकक मास्टरस्ट्रोक छल, किएक तँ एहि मुस्लिम सैनिकसभ पर पोपक 'धर्म-बहिष्कार' वा नर्कक डड़क कोनो असर नहि होइत छल।
छठा धर्मयुद्ध (Sixth Crusade) आ यरूशलेमक रक्तहीन विजय
[सम्पादन करी]
फ्रेडरिक 1215 मे क्रूसेड पर जेबाक शपथ लेने छलाह, मुदा ओ एकरा अपन साम्राज्यक एकीकरणक काजक कारणेँ लगातार टालैत रहलाह। पोप ग्रेगरी नौम (Gregory IX), जे 1227 मे गद्दी पर बैसलाह, एहि विलंब सँ अत्यधिक क्रोधित छलाह। 1227 मे जखन फ्रेडरिक अंततः एकटा विशाल बेड़ाक संगे यरूशलेमक लेल रवाना भेलाह, तँ हुनक शिविरमे भयंकर महामारी (संभवतः हैजा) फैलि गेल। फ्रेडरिक स्वयं गम्भीर रूप सँ बीमार पइड गेलाह आ हुनका बीच रस्ता सँ घुरय पड़लन्हि। एकरा एकटा जानबूझि कऽ कएल गेल बहाना मानि कऽ पोप ग्रेगरी नौम तुरन्त फ्रेडरिककेँ कैथोलिक चर्च सँ निष्कासित (Excommunicate) कऽ देलन्हि आ हुनका ईसाई समुदाय सँ बाहर निकालि देलन्हि।[८]
चर्च द्वारा बहिष्कृत हेबाक एहि भारी अपमानक बावजूद, 1228 मे फ्रेडरिक एकटा बहुत छोट सेनाक संगे छठा धर्मयुद्ध (Sixth Crusade) क शुरुआत कएलन्हि। फ्रेडरिकक ई धर्मयुद्ध मध्यकालीन इतिहासक सभ सँ अनोखा आ आधुनिक सैन्य अभियान छल, किएक तँ एहिमे एको टा युद्ध नहि लड़ल गेल।
फ्रेडरिक अरबी भाषा, इस्लामी दर्शन आ संस्कृतिक गहीर जानकार आ प्रशंसक छलाह। ओ सैन्य सङ्घर्षक बजाय मिस्रक अय्युबिद सुल्तान अल-कामिल (Al-Kamil) क संगे सीधे कूटनीतिक पत्राचार आ शान्ति वार्ता प्रारम्भ कएलन्हि। दुनू शासकसभक बीच एकटा बौद्धिक आ सम्मानजनक रिश्ता कायम भऽ गेल, जाहिमे ओ दर्शन, ज्यामिति, आ शिकारक तरिकासभ पर विचार साझा करैत छलाह।
फरवरी 1229 मे, फ्रेडरिक आ अल-कामिलक बीच 'जाफ़ाक ऐतिहासिक सन्धि' (Treaty of Jaffa) पर हस्ताक्षर भेल। बिना कोनो खून बहौने, फ्रेडरिक यरूशलेम, बेथलहम आ नासरतक नियंत्रण ईसाईसभक लेल प्राप्त कऽ लेलन्हि। समझौताक अनुसार, अल-अक्सा मस्जिद आ डोम ऑफ द रॉक (हरम अल-शरीफ) मुसलमानसभक नियंत्रणमे रहल, आ हुनका ओतय बिना रोकटोक इबादत करबाक अनुमति देल गेल।
18 मार्च 1229 केँ, चर्च द्वारा बहिष्कृत हेबाक बावजूद, फ्रेडरिक यरूशलेमक 'पवित्र सेपल्चरक चर्च' (Church of the Holy Sepulchre) मे स्वयं अपन हाथ सँ यरूशलेमक राजाक ताज पहिरलन्हि। हुनक एहि कूटनीतिक सफलता सम्पूर्ण ईसाई जगतकेँ स्तब्ध कऽ देलक। जतय आम लोक रक्तहीन विजयक जश्न मनौलक, ओतहि पोप एकरा सँ एतेक क्रुद्ध भेलाह जे ओ पूरे यरूशलेम शहर पर ही धार्मिक प्रतिबंध (Interdict) लगा देलन्हि।[९]
'कुंजीसभक युद्ध' आ इटलीमे सङ्घर्ष
[सम्पादन करी]जखन फ्रेडरिक यरूशलेममे शान्ति स्थापित कऽ रहल छलाह, पोप ग्रेगरी नौम हुनक अनुपस्थितिक लाभ उठबैत हुनक खिलाफ "कुंजीसभक युद्ध" (War of the Keys) छेड़ि देलन्हि। पोप सिसिली पर आक्रमण करबाक लेल एकटा पपैल सेना (Papal army) पठेलाह, जकर नेतृत्व फ्रेडरिकक ससुर जॉन ऑफ ब्रिएन (John of Brienne) कऽ रहल छलाह।
स्थितिक गंभीरताकेँ भांपैत फ्रेडरिक तुरन्त इटली घुरि गेलाह। हुनक ल्यूसेराक मुस्लिम सैनिक आ जर्मन शूरवीरसभ पोपक सेनाकेँ बुरी तरह खदेड़ि देलक। युद्धमे फ्रेडरिकक स्पष्ट सैन्य श्रेष्ठताकेँ देखि कऽ, पोपकेँ झुकय पड़लन्हि। अंततः 1230 मे सैन जर्मानोक सन्धि (Treaty of San Germano) भेल, जकर तहत विवश भऽ कऽ पोपकेँ फ्रेडरिकक निष्कासन रद्द करय पड़लन्हि।
प्रशासनिक सुधार: मेल्फीक संविधान (लिबर ऑगस्टालिस)
[सम्पादन करी]1231 मे, फ्रेडरिक अपन साम्राज्य सिसिलीक लेल एकटा व्यापक, प्रगतिशील आ दूरदर्शी कानूनी संहिता लागू कएलन्हि, जकरा मेल्फीक संविधान (Constitutions of Melfi) वा लिबर ऑगस्टालिस (Liber Augustalis) कहल जाइत अछि। ई मध्य युगक सभ सँ महत्वपूर्ण कानूनी दस्तावेज़सभमे सँ एक छल।[१०]
एहि संविधानक द्वारा फ्रेडरिक सिसिलीकेँ एकटा अत्यंत केंद्रीकृत, नौकरशाही राज्य (centralized bureaucratic state) मे बदलि देलन्हि। सामंतसभ (Barons) क पारम्परिक अधिकार पूर्ण रूप सँ छीन लेल गेल, निजी युद्ध आ प्रतिशोध (Vendetta) पर प्रतिबंध लगा देल गेल, आ सभ नागरिक—चाहे ओ ईसाई होथि, मुस्लिम होथि वा यहूदी—केँ समान रूप सँ राजाक न्याय क अधीन कऽ देल गेल। फ्रेडरिक शाही अदालतसभक निर्माण कएलन्हि आ कुलीनताक बजाय योग्यताक आधार पर न्यायाधीशसभक नियुक्ति कएलन्हि।
आर्थिक क्षेत्रमे, ओ राज्यक एकाधिकार (State monopolies) स्थापित कएलन्हि, रेशम उत्पादनकेँ बढ़ावा देलन्हि, आ 1231 मे ऑगस्टेल (Augustale) नामक एकटा शानदार आ उत्कृष्ट सोनाक सिक्का जारी कएलन्हि। ई सिक्का रोमन सम्राट ऑगस्टसक याद दिबैत छल आ यूरोपीय अर्थव्यवस्थामे एकटा मील क पाथर साबित भेल। एहि प्रकार सिसिली राज्य यूरोपक पहिल आधुनिक, प्रशासनिक राज्य बनि गेल।[११]
जर्मनीक नीतिसभ आ पारिवारिक विद्रोह
[सम्पादन करी]इटलीमे अपन केंद्रीकरणक बिलकुल विपरीत, फ्रेडरिककेँ जर्मनीमे ओतय क शक्तिशाली राजकुमारसभ (Princes) केँ भारी रियायत देबय पड़लन्हि जाहि सँ ओ इटलीमे अपन ध्यान आ संसाधन केंद्रित कऽ सकथि। 1220 मे ओ जर्मन बिशपसभकेँ आ 1232 मे जर्मन राजकुमारसभकेँ (Statutum in favorem principum) एहन अभूतपूर्व विशेषाधिकार देलन्हि जे वस्तुतः जर्मन साम्राज्यकेँ स्वतंत्र रियासतसभक एकटा ढीला परिसंघमे बदलि देलक। ओ राजकुमारसभकेँ अपन सिक्का ढालबाक, सीमा शुल्क वसूलबाक आ न्याय करबाक स्वतंत्र अधिकार दऽ देलन्हि।[१२]
फ्रेडरिकक सभ सँ पैघ पुत्र, हेनरी (सातम) एहि रियायतसभक कड़ा विरोध कएलन्हि। हुनका लागल जे पिता जर्मन राजशाहीक शक्तिर्के नष्ट कऽ रहल छथि। शहरसभक समर्थन लऽ कऽ 1234 मे हेनरी अपन पिताक खिलाफ खुजल विद्रोह कऽ देलन्हि। फ्रेडरिक 1235 मे जर्मनीक यात्रा कएलन्हि, आ अपन विशाल प्रभावक कारणेँ बिना कोनो पैघ लड़ाईक विद्रोहकेँ कुचलि देलन्हि। फ्रेडरिक अपन ही बेटा हेनरीकेँ जीवन भरिक लेल जेलमे डालि देलन्हि, जतय किछु वर्षक बाद हुनक मृत्यु भऽ गेलन्हि।
लोम्बार्ड लीग्क खिलाफ युद्ध
[सम्पादन करी]फ्रेडरिकक प्रमुख राजनीतिक लक्ष्य उत्तरी इटलीक समृद्ध आ स्वायत्त शहरसभ (जकरा लोम्बार्ड लीग कहल जाइत छल) केँ अपन सीधे नियंत्रणमे अनबाक छल। मिलान (Milan) क नेतृत्वमे एहि शहरसभ फ्रेडरिकक शाही सत्ता आ कर (टैक्स) केँ मानबा सँ इनकार कऽ देलक।
1237 मे, फ्रेडरिक कोर्टेनुओवाक लड़ाई (Battle of Cortenuova) मे लोम्बार्ड लीग्क सेनासभकेँ एकटा करारी शिकस्त देलन्हि। ई फ्रेडरिकक सभ सँ महान सैन्य जीतसभमे सँ एक छल। सम्राट मिलानक कैरोशियो (Carroccio - एकटा पवित्र युद्ध रथ, जे इटालवी शहरसभक गौरव क प्रतीक छल) छीन लेलन्हि आ ओकरा एकटा हाथी पर राखि कऽ जीतक भव्य जुलूसक संगे रोम पठा देलन्हि।
एहि भारी जीतक बाद फ्रेडरिक बहुत महत्वाकांक्षी भऽ गेलाह आ ओ मिलानक बिना शर्त आत्मसमर्पणक माँग कएलन्हि। एकरा सँ लोम्बार्ड शहरसभ डरि कऽ समर्पण करबाक बजाय प्रतिरोध जारी रखलक। पोप ग्रेगरी नौमकेँ लागल जे फ्रेडरिक इटली आ रोमकेँ पूर्ण रूप सँ निगलि जेताह। नतीजतन, 1239 मे पोप फ्रेडरिककेँ दोसर बेर चर्च सँ बहिष्कृत कऽ देलन्हि आ हुनक खिलाफ एकटा व्यापक दुष्प्रचार अभियान प्रारम्भ कएलन्हि, जाहिमे फ्रेडरिककेँ 'ईसा मसीहक शत्रु' (Antichrist) आ 'रहस्योद्घाटनक दरिंदा' (Beast of Revelation) घोषित कऽ देल गेल।[१३]
मंगोल आक्रमणक संकट (1241)
[सम्पादन करी]ओही समय जखन फ्रेडरिक पोपक संगे भीषण सङ्घर्षमे उलझल छलाह, यूरोप पर पूर्व सँ एकटा नव आ भयानक खतरा मंडरा रहल छल: बट्टू खान आ सुबुतेईक नेतृत्वमे मंगोल साम्राज्यक आक्रमण। 1241 मे मंगोल पोलैंड, हंगरी आ सिलेसियाकेँ रौंद देलक, आ लिग्निट्ज़ (Liegnitz) तथा मोही (Mohi) क युद्धसभमे ईसाई सेनासभकेँ बुरी तरह नष्ट कऽ देलक।
सम्राट फ्रेडरिक एहि खतराकेँ अत्यंत गंभीरता सँ लेलन्हि। ओ इंग्लैंडक हेनरी तृतीय, फ्रांसक लुइस नौम आ अन्य यूरोपीय राजासभकेँ पत्र लिखलन्हि, जाहिमे ओ मंगोलसभक रणनीति, हुनक गति, हुनक हथियार आ हुनक क्रूरताक विस्तृत विवरण देलन्हि। फ्रेडरिक यूरोपीय शासकसभ सँ अपन आपसी वैमनस्यकेँ भुला कऽ मंगोलसभक खिलाफ एकजुट हेबाक आह्वान कएलन्हि। ओ अपन सीमा (जर्मनी आ ऑस्ट्रिया) पर बचाव आ किलेबंदीक सख्त निर्देश देलन्हि। तथापि, मंगोल साम्राज्यक महान खान (ओगदेई खान) क मृत्युक कारणेँ मंगोल सेना अचानक यूरोप सँ वापस घुरि गेल, जाहि सँ पश्चिमी यूरोप एकटा पैघ विनाश सँ बचि गेल।[१४]
ल्योनक परिषद आ ऐतिहासिक पतन (1245)
[सम्पादन करी]ग्रेगरी नौमक मृत्युक बाद, नव पोप इनोसेंट चतुर्थ (Innocent IV) चुनल गेलाह। शुरुआतमे फ्रेडरिक शान्ति वार्त्ताक कोशिश कएलन्हि, मुदा इनोसेंट चतुर्थ गुप्त रूप सँ इटली सँ भागि कऽ फ्रांसक शहर ल्योन (Lyon) पहुँचि गेलाह। ओतय 1245 मे पोप 'ल्योनक पहिल परिषद' बजेलन्हि।
एहि परिषदमे फ्रेडरिक पर विधर्म (heresy), चर्चक सम्पत्तिसभकेँ लूटबाक, ईशनिंदा करबाक आ क्रूसेडक वादासभकेँ तोड़बाक गम्भीर आरोप लगाओल गेल। पोप इनोसेंट चतुर्थ फ्रेडरिककेँ पवित्र रोमन सम्राटक पद सँ अपदस्थ (deposed) करबाक घोषणा कऽ देलन्हि आ हुनक सभ प्रजा (विषय) सभकेँ हुनक वफादारीक शपथ सँ मुक्त कऽ देलन्हि।[१५] ई मध्यकालीन इतिहासक एकटा अभूतपूर्व क्षण छल। पोप जर्मनीमे फ्रेडरिकक खिलाफ 'एंटी-किंग' (Anti-kings) खड़ा कऽ देलन्हि, जाहिमे हेनरी रास्प आ हॉलैंडक विलियम शामिल छलाह। एकरा सँ जर्मनीमे एकटा लम्बा आ विनाशकारी गृहयुद्ध छिड़ि गेल।
'स्टूपर मुंडी' (Stupor Mundi): विज्ञान, कला आ बौद्धिक संरक्षण
[सम्पादन करी]राजनीति आ युद्ध सँ पर, फ्रेडरिक द्वितीयक दरबार 13म सदीक यूरोपक सभ सँ चमचमैत, प्रबुद्ध आ सहिष्णु बौद्धिक केन्द्र छल।
- नेपल्स विश्वविद्यालय (University of Naples): 1224 मे फ्रेडरिक नेपल्स विश्वविद्यालयक स्थापना कएलन्हि। ई यूरोपक पहिल राज्य-संचालित (State-run) विश्वविद्यालय छल, जकर उद्देश्य साम्राज्यक लेल कुशल प्रशासक आ वकील तैयार करब छल।[१६]
- चिकित्सा कानून: फ्रेडरिक चिकित्साक अभ्यासकेँ विनियमित करय वला पहिल आधुनिक कानून पारित कएलन्हि। हुनक कानूनसभक तहत कोनो सेहो चिकित्सककेँ भ्रष्टाचार रोकबाक लेल अपन स्वयं क दवाई बेचबाक अनुमति नहि छल।
- बाज़ पालन आ प्राकृतिक विज्ञान: फ्रेडरिक प्राकृतिक विज्ञान आ जीव विज्ञानक प्रति अत्यधिक जुनूनी छलाह। ओ बाज़ पालन (Falconry) पर लैटिनमे एकटा असाधारण ग्रन्थ लिखलन्हि, जकर नाम डे आर्टे वेनांडी कम एविबस (De arte venandi cum avibus - द आर्ट ऑफ फाल्कनरी) अछि। ई पुस्तक मात्र शिकारक विषयमे नहि छल, बल्कि ई पक्षीसभक शरीर रचना विज्ञान (anatomy) आ हुनक प्रवास (migration) पर एकटा विशुद्ध वैज्ञानिक आ अवलोकन-आधारित अध्ययन छल, जे अरस्तूक बहुत रास सिद्धान्तसभकेँ चुनौती दैत छल।[१७]
- अरब विद्वानसभ सँ पत्राचार: फ्रेडरिक गणित, प्रकाशिकी (optics) आ दर्शनशास्त्र सँ सम्बन्धित प्रश्नसभक एकटा सूची (जकरा 'सिसिलियन प्रश्न' कहल जाइत अछि) मिस्र, सीरिया आ यमनक मुस्लिम विद्वानसभकेँ पठेने छलाह। ओ विशेष रूप सँ आत्माक अमरता आ प्रकाशक अपवर्तनक विषयमे जनबाक लेल उत्सुक छलाह।
- सिसिलियन स्कूल ऑफ पोएट्री: हुनक दरबारक कविसभ, विशेषकर गियाकोमो दा लेंटिनी (Giacomo da Lentini) 'सॉनेट' (Sonnet) क आविष्कार कएलन्हि, जकरा बादमे दांते आ पेट्रार्क अमर कऽ देलन्हि।[१८]
अंतिम वर्ष, विपत्ति आ मृत्यु
[सम्पादन करी]अपन जीवनक अंतिम वर्षसभमे, फ्रेडरिक इटलीमे अपन सिकुड़ैत साम्राज्यकेँ बचेबाक लेल निरंतर युद्ध लड़ैत रहलाह। 1248 मे परमा (Parma) क घेराबंदीक दौरान हुनक सेनाकेँ एकटा विनाशकारी हारक सामना करय पड़लन्हि। हुनक प्रिय पुत्र आ सेनापति, एंज़ियो (Enzio of Sardinia), 1249 मे बोलोग्नाक सैनिकसभ द्वारा पकड़ि लेल गेलाह आ हुनका अपन शेष जीवन एकटा कैदमे बिताओब पड़लन्हि। फ्रेडरिकक सभ सँ भरोसेमंद मंत्री आ सलाहकार, पिएत्रो डेला विग्ना (Pietro della Vigna) पर हत्याक साजिशक आरोप लागल, जकरा फ्रेडरिक अन्हरा कऽ देलन्हि आ बादमे ओ जेलमे आत्महत्या कऽ लेलक।
एहि लगातार राजनीतिक आ व्यक्तिगत झटिकासभक बीच, 13 दिसंबर 1250 केँ अपुलियाक कास्टेल फियोरेंटीनो (Castel Fiorentino) मे फ्रेडरिक द्वितीयक 55 वर्षक आयुमे पेचिश (Dysentery) सँ निधन भऽ गेलन्हि। अपन मृत्यु सँ ठीक पहिने, ओ एकटा सिस्टर्सियन भिक्षुक कपड़ा पहिरने छलाह आ हुनका पादरी द्वारा अंतिम संस्कार देल गेलन्हि। हुनक पार्थिव शरीरकेँ पलेर्मो कैथेड्रल लेल गेल, जतय हुनका लाल पोर्फिरी (Red Porphyry) क एकटा भव्य मकबरामे दफनाओल गेल।
ऐतिहासिक विरासत
[सम्पादन करी]फ्रेडरिक द्वितीयक मूल्यांकन इतिहासमे हमेशा ध्रुवीकृत रहल अछि। हुनक समकालीन कैथोलिक लेखकसभ हुनका "ईसा मसीहक दुश्मन" आ एकटा क्रूर नास्तिक मानलन्हि। एकर विपरीत, 19म सदीक स्विस इतिहासकार जैकब बर्कहार्ट (Jacob Burckhardt) हुनका अपन बुद्धिमत्ता आ प्रशासनिक सुधारसभक कारणेँ "सिंहासन पर बैसल पहिल आधुनिक मनुष्य" (the first modern man on the throne) करार देलन्हि, जे अपन युगक धार्मिक कट्टरता सँ कोसो दूर छलाह। 20म सदीमे जर्मन इतिहासकार अर्नस्ट कैंटोरोविट्ज़ (Ernst Kantorowicz) अपन प्रसिद्ध जीवनीमे फ्रेडरिककेँ एकटा रहस्यमय आ मसीहाई व्यक्तिक रूपमे चित्रित कएने छथि।[१९]
चाहे हुनका जे सेहो नजरिया सँ देखल जाए, फ्रेडरिक द्वितीय मध्ययुगीन इतिहासक एकटा निर्विवाद रूप सँ विशाल आ प्रभावशाली व्यक्तित्व छलाह। हुनक निधनक किछुए दशक बाद इटली आ जर्मनीमे होहेनस्टौफेन राजवंशक पूर्ण रूप सँ पतन भऽ गेल, आ ओकरा संगे ही एकटा सार्वभौमिक 'पवित्र रोमन साम्राज्य' (Universal Empire) क स्वप्न सेहो हमेशाक लेल समाप्त भऽ गेल।[२०]
सन्दर्भ
[सम्पादन करी]- ↑ Weiss, Roberto (1973). The Renaissance Discovery of Classical Antiquity. Oxford: Blackwell. p. 12.
- ↑ Masson, Georgina (1973). Frederick II of Hohenstaufen, A Life. Octagon Books. pp. 30–32.
- ↑ Van Cleve, Thomas Curtis (1972). The Emperor Frederick II of Hohenstaufen, immutator mundi. Oxford: Clarendon Press. आइएसबिएन 978-0-19-822513-3. https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0-198-22513-X.
- ↑ Matthew, Donald (1992). The Norman kingdom of Sicily. Cambridge medieval textbooks. Cambridge ; New York: Cambridge University Press. आइएसबिएन 978-0-521-26284-2. https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0521269113.
- ↑ Abulafia, David (1995). Federico II: un imperatore medievale. Einaudi Tascabili Saggi. Torino: Einaudi. आइएसबिएन 978-88-06-13197-5. https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/88-06-13197-4.
- ↑ Arnold, Benjamin, "Emperor Frederick II (1194–1250) and the political particularism of the German princes", Journal of Medieval History (अङ्ग्रेजीमे) 26 (3): 239–252, आइएसएसएन 0304-4181, डिओआई:10.1016/S0304-4181(00)00005-1।
- ↑ Weltecke, Dorothea (2011). Emperor Frederick II, »Sultan of Lucera", "Friend of the Musilims«, Promoter of Cultural Transfer. Frankfurt. p. 88. ISBN 9783593394046
- ↑ Loud, G. A. (2016). "The Papal 'Crusade' against Frederick II in 1228–1230". La Papauté et les croisades. Routledge. pp. 91–103.
- ↑ Jones, Dan (2020). Crusaders: an epic history of the wars for the Holy Lands. London: Head of Zeus. आइएसबिएन 978-1-78185-889-9. https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-1-781-85889-9.
- ↑ Abulafia, David (1988). Frederick II: A Medieval Emperor. Penguin Press. pp. 89–90.
- ↑ Grierson, Philip; Blackburn, Mark A. S.; Travaini, Lucia; Museum, Fitzwilliam (1986) (enमे). Medieval European Coinage: Volume 14, South Italy, Sicily, Sardinia: With a Catalogue of the Coins in the Fitzwilliam Museum, Cambridge. Cambridge University Press. आइएसबिएन 978-0-521-58231-5. https://books.google.co.in/books?id=CiBgUuqgx_cC&pg=PA155&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false.
- ↑ Arnold, Benjamin (1997). Medieval Germany, 500-1300: A Political Interpretation. European History in Perspective. London: Bloomsbury Academic. आइएसबिएन 978-1-349-25677-8. https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-1-349-25677-8.
- ↑ ERNST KANTOROWICZ (1937). FREDERICK THE SECOND. Universal Digital Library. FREDERICK UNGAR PUBLISHING CO. NEW YORK. http://archive.org/details/fredericktheseco000027mbp.
- ↑ Jackson, Peter (2005). The Mongols and the West, 1221–1410. Routledge. p. 66.
- ↑ Masson, Georgina (1973). Frederick II of Hohenstaufen, A Life. Octagon Books. pp. 279, 283–284.
- ↑ Rashdall, Hastings (1895). The universities of Europe in the middle ages. Harvard University. Oxford, The Clarendon Press. http://archive.org/details/universitieseur00unkngoog.
- ↑ Friedrich; Wood, Casey Albert; Friedrich. The art of falconry being the De Arte Venandi cum Avibus. Stanford, Calif: Stanford Univ. Pr. आइएसबिएन 978-0-8047-0374-1. https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-8047-0374-1.
- ↑ Gerlini, Edoardo (2014) (enमे). The Heian Court Poetry as World Literature: From the Point of View of Early Italian Poetry. Firenze University Press. आइएसबिएन 978-88-6655-600-8. https://books.google.co.in/books?id=r0CDBgAAQBAJ&pg=PA2&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false.
- ↑ Lerner, Robert E. (2018-09-11) (enमे). Ernst Kantorowicz: A Life. Princeton University Press. आइएसबिएन 978-0-691-18302-2. https://books.google.co.in/books?id=BXSYDwAAQBAJ&pg=PA115&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false.
- ↑ Köhler, Walther, "Emperor Frederick II., The Hohenstaufe", The American Journal of Theology (अङ्ग्रेजीमे) 7 (2): 225–248, आइएसएसएन 1550-3283, डिओआई:10.1086/478355।