मैमोनिदेस
मैमोनिडीज़क १८म शताब्दीक एकटा कल्पित चित्र | |
| पुरानाम | मोशे बेन मेमोन ("मैमोनिडीज़ / रम्बाम") |
|---|---|
| जन्म | ११३५ ई. कोर्डोबा, अलमोराविय राजवंश (वर्तमान स्पेन) |
| मृत्यु | १२ दिसम्बर १२०४ (उमरि ६९) फुस्टाट (वर्तमान काहिरा), मिस्र |
| युग | मध्यकालीन दर्शन |
| क्षेत्र | मध्यकालीन दर्शन |
| बिद्यालय | यहूदी दर्शन, यहूदी कानून, यहूदी नीतिशास्त्र |
बाट प्रभावित
| |
प्रभाव
| |
| हस्ताक्षर | |
मोशे बेन मेमोन (Moshe ben Maimon), जिनका पश्चिमी विद्वत जगत मे सामान्यतः मैमोनिडीज़ (Maimonides) आ यहूदी बौद्धिक परम्परा मे हुनक नामक इब्रानी संक्षिप्त रूप रम्बाम (Rambam) केर रूप मे जानल जाइत अछि, मध्य युगक एकटा अत्यन्त प्रख्यात विचारक, दार्शनिक, विधिवेत्ता, खगोलशास्त्री आ चिकित्सक छलाह।[१] एकटा विद्वानक रूप मे हुनक विरासत मात्र यहूदी धर्मक ऐतिहासिक विकास मे महत्त्वपूर्ण नहि रहल अछि, अपितु इस्लामी स्वर्ण युग आ ईसाई दार्शनिक परम्परा (Scholasticism) पर सेहो एकर गहीर प्रभाव पड़ल अछि।[२]
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि आ प्रारम्भिक जीवन
[सम्पादन करी]मैमोनिडीज़क जन्म ३० मार्च ११३५ केँ कोर्डोबा (Córdoba) मे भेल छल, जे ओहि समय अलमोराविय राजवंश (Almoravid dynasty) केर शासनक अधीन छल।[३] १२म शताब्दीक ई कालखण्ड भूमध्यसागरीय आ मध्य पूर्वी इतिहास मे अभूतपूर्व राजनीतिक आ वैचारिक सङ्घर्षक समय छल। कोर्डोबा इस्लामी स्पेन (अल-अंदलुस) केर एकटा प्रमुख बौद्धिक केन्द्र छल, जतय यहूदी आ ईसाई नागरिक सभ केँ एक हद धरि धार्मिक स्वतन्त्रता प्राप्त छल। इतिहासकार लोकनि प्रायः एहि काल केँ यहूदी इतिहासक 'स्वर्ण युग' मानैत छथि।[४]
ई शान्तिपूर्ण युग ११४८ ई. मे तखन समाप्त भऽ गेल जखन उत्तरी अफ्रीका सँ एकटा कट्टरपन्थी इस्लामी समूह, अल्मोहाद (Almohads), कोर्डोबा पर विजय प्राप्त केलक।[५] नव शासक सभ गैर-मुस्लिम लोकनिक सोझाँ तीन टा विकल्प रखलन्हि: इस्लाम मे धर्मान्तरण, निर्वासन, अथवा मृत्यु। मैमोनिडीज़क परिवार निर्वासनक मार्ग चुनलक। हुनक परिवार लगभग एक दशक धरि दक्षिणी स्पेन आ उत्तरी अफ्रीका मे भटकैत रहल आ अन्ततः मोरक्कोक फेज़ (Fez) शहर मे बसि गेल।[६] बाद मे धार्मिक पहिचान छुपयबाक दबाव बढ़बा पर, परिवार ११६५ ई. मे पवित्र भूमिक यात्रा करैत मिस्रक फुस्टाट (वर्तमान काहिरा) मे स्थायी रूप सँ बसि गेल।[७]
पारिवारिक त्रासदी आ चिकित्सा करियर
[सम्पादन करी]मिस्र मे प्रारम्भिक वर्षक अवधि मे, मैमोनिडीज़क परिवारक भरण-पोषण मुख्य रूप सँ हुनक छोट भाइ, डेविड, द्वारा कएल जाइत छल, जे भारत सँ रत्नक व्यापार करैत छलाह।[८] मुदा ११६६ ई. केर आसपास हिन्द महासागर मे एकटा जहाज दुर्घटना मे डेविडक मृत्यु भऽ गेलन्हि, जाहि सँ परिवारक सम्पूर्ण सम्पत्ति समुद्र मे डूबि गेल। एहि भीषण त्रासदीक पश्चात मैमोनिडीज़ गहीर अवसाद (depression) आ शारीरिक बीमारीक शिकार भऽ गेलाह।[९]
स्वस्थ होएबाक पश्चात, परिवारक भरण-पोषणक सम्पूर्ण ज़िम्मेदारी हुनक कान्ह पर आबि गेल। किएक तँ हुनक दृढ़ विश्वास छल जे धार्मिक शिक्षा देबाक हेतु धन स्वीकार करब अनुचित अछि, एहि कारण ओ आजीविकाक हेतु चिकित्साक धर्मनिरपेक्ष पेशा केँ अपनौलन्हि।[१०] ओ शीघ्र हि एकटा उत्कृष्ट चिकित्सकक रूप मे स्थापित भऽ गेलाह आ ११७४ ई. मे हुनका सुल्तान सलादीन केर वज़ीर (अल-कादी अल-फ़ादिल) केर दरबारी चिकित्सक नियुक्त कऽ देल गेल।[११]
चिकित्सा विज्ञान मे योगदान
[सम्पादन करी]मैमोनिडीज़ अरबी भाषा मे १० प्रमुख चिकित्सा ग्रन्थक रचना केलन्हि। हुनक चिकित्सा काजक सभ सँ पैघ विशेषता हुनक नैदानिक (clinical) आ तर्कसंगत दृष्टिकोण छल; ओ अन्धविश्वास आ बिना प्रमाणक पारम्परिक नुस्खा सभक कड़ा विरोध केलन्हि।[१२]
- मूसाक चिकित्सा सूत्र (Medical Aphorisms): एहि मे १,५०० सँ अधिक चिकित्सा सूत्र सङ्कलित अछि। शरीर रचना विज्ञानक सँग-सँगे एहि मे मधुमेह (diabetes) आ स्ट्रोकक अत्यन्त सटीक वर्णन भेटैत अछि।[१३]
- अस्थमा पर ग्रन्थ (Treatise on Asthma): ई श्वास रोग आ प्रतिरोधी वातस्फीति (emphysema) केर आधुनिक नैदानिक वर्णन प्रस्तुत करैत अछि।[१४]
- बवासीर पर ग्रन्थ: आहार पर ध्यान केन्द्रित करैत एहि ग्रन्थ मे अनावश्यक सर्जरीक वैज्ञानिक विरोध कएल गेल अछि।[१५]
- औषधि नामक शब्दावली: ई अरबी, ग्रीक, सीरियाई, फ़ारसी, बर्बर आ स्पेनिश भाषा सभ मे ४०५ दवा सभक एकटा बहुभाषी शब्दकोश थिक।
मैमोनिडीज़ मनोदैहिक (Psychosomatic) चिकित्साक सेहो अग्रदूत छलाह। हुनक मानब छल जे अवसाद आ चिन्ता सीधे शारीरिक बीमारी सभक कारण बनैत अछि, आ एकटा चिकित्सक केँ सभ सँ पहिने रोगीक मानसिक स्थिति केँ स्थिर करबाक चाही।[१६]
यहूदी कानूनक पुनर्गठन: 'मिशनेह टोरा'
[सम्पादन करी]मैमोनिडीज़क सभ सँ पैघ धार्मिक उपलब्धि यहूदी कानून (Halakha) केर १४ खण्डक एकटा विशाल कोड, 'मिशनेह टोरा' (Mishneh Torah) अछि, जकरा ११७० सँ ११८० केर मध्य सङ्कलित कएल गेल।[१७] एकर उद्देश्य आम यहूदी लोकनिक हेतु जटिल तल्मूडिक साहित्य केँ विषय-वस्तुक आधार पर सरल आ सुलभ बनयबाक छल।
ओ एहि ग्रन्थ केँ अत्यन्त स्पष्ट 'मिश्नाइक हिब्रू' मे लिखलन्हि जाहि सँ ई वैश्विक यहूदी समुदायक हेतु आसानी सँ बोधगम्य भऽ सकय।[१८] तथापि, एहि ग्रन्थ अपन समय मे भारी विवाद पैदा केलक किएक तँ ओ पूर्व केर रब्बी सभक तर्क आ सन्दर्भ सभ केँ छोड़ि कऽ मात्र अन्तिम कानूनी निर्णय प्रस्तुत केने छलाह। तत्कालीन रूढ़िवादी विद्वान लोकनि केँ ई भय छल जे एहि सँ यहूदी बौद्धिक बहसक समृद्ध परम्परा नष्ट भऽ जाएत।[१९]
दार्शनिक उत्कृष्ट कृति: 'द गाइड फॉर द परप्लेक्स्ड'
[सम्पादन करी]लगभग ११९० ई. मे पूर्ण भेल ग्रन्थ 'द गाइड फॉर द परप्लेक्स्ड' (The Guide to the Perplexed) मैमोनिडीज़क बौद्धिक मुकुट मानल जाइत अछि।[२०] ई ग्रन्थ ओहि आस्थावान लोकनिक हेतु लिखल गेल छल जे धर्मग्रन्थ सभक शाब्दिक अर्थ आ अरस्तूक तर्कसंगत दर्शनक मध्य विरोधाभास पाबि कऽ भ्रमित (perplexed) भऽ जाइत छलाह।
एहि ग्रन्थक सभ सँ मौलिक योगदान हुनक नकारात्मक धर्मशास्त्र (Negative Theology) थिक। मैमोनिडीज़क अनुसार, ईश्वर एतेक असीमित, सरल आ निराकार छथि जे मानवीय भाषा हुनक 'सार' केर वर्णन कऽ हि नहि सकैत अछि।[२१] हम सभ मात्र ई जानि सकैत छी जे ईश्वर की 'नहि' छथि। धर्मग्रन्थ सभ मे वर्णित ईश्वरक मानवीय गुण (जेना हाथ वा क्रोध) मात्र रूपक (metaphors) थिक।[२२]
आस्थाक १३ सिद्धान्त
[सम्पादन करी]मैमोनिडीज़ यहूदी इतिहास मे पहिल व्यक्ति छलाह जे यहूदी धर्मक मूलभूत विश्वास सभ केँ १३ स्पष्ट सिद्धान्त मे संहिताबद्ध केलन्हि।[२३] हुनक तर्क छल जे मात्र बाहरी कानून सभक पालन पर्याप्त नहि अछि, अपितु व्यक्ति केँ परम सत्य सभ केँ बौद्धिक रूप सँ स्वीकार सेहो करबाक चाही:
- ईश्वरक अस्तित्व
- ईश्वरक एकत्व
- निराकारता (ईश्वरक कोनो भौतिक शरीर नहि अछि)
- शाश्वतता
- मात्र ईश्वरक पूजा
- भविष्यवाणीक सत्यता
- मूसाक सर्वोच्चता
- टोराक ईश्वरीय उत्पत्ति
- टोराक अपरिवर्तनीयता
- ईश्वरीय सर्वज्ञता
- पुरस्कार आ दण्ड
- मसीहाक आगमन
- पुनरुत्थान [२४]
शुरुआत मे एहि सिद्धान्त सभक भारी विरोध भेल, मुदा आइ ई रूढ़िवादी यहूदी धर्मक मुख्य आधारस्तम्भ मानल जाइत अछि आ दैनिक प्रार्थना सभ मे नियमित रूप सँ पढ़ल जाइत अछि।[२५]
ऐतिहासिक प्रभाव आ वैश्विक विरासत
[सम्पादन करी]मैमोनिडीज़क प्रभाव यहूदी धर्मक सीमा सभ केँ पार कऽ कऽ वैश्विक बौद्धिक इतिहास मे गहिराई सँ गूँजैत अछि:
- ईसाई धर्मशास्त्र: १३म शताब्दी मे 'द गाइड' केर लैटिन अनुवाद भेल। सेंट थॉमस एक्विनास (Thomas Aquinas) अरस्तू आ बाइबिलक मध्य समन्वय स्थापित करबाक हेतु मैमोनिडीज़क तर्क सभक पैघ स्तर पर उपयोग केलन्हि।[२६]
- बारुख स्पिनोज़ा: १७म सदीक महान डच तर्कवादी दार्शनिक स्पिनोज़ाक दर्शन वास्तव मे मैमोनिडीज़क दर्शनक हि तार्किक परिणति मानल जाइत अछि।[२७]
- आइजैक न्यूटन: महान भौतिक विज्ञानी न्यूटन ईसाई 'त्रिमूर्ति' (Trinity) केँ खारिज कऽ देने छलाह। प्रसिद्ध अर्थशास्त्री जॉन मेनार्ड कीन्स केर अनुसार, न्यूटनक धर्मशास्त्रीय दस्तावेज़ सभ सँ ई सिद्ध होइत अछि जे ओ वास्तव मे "मैमोनिडीज़क स्कूलक एकटा यहूदी एकेश्वरवादी" छलाह। न्यूटनक पुस्तकालय मे मैमोनिडीज़क काजक लैटिन अनुवाद भारी मात्रा मे मौजूद छल।
चित्र सभक सम्बन्ध मे एकटा दिलचस्प ऐतिहासिक तथ्य ई अछि जे १७४४ मे प्रकाशित एकटा इतालवी पुस्तकक चित्र हि वर्तमान मे हुनक सभ सँ प्रसिद्ध चित्र मानल जाइत अछि, जे ऐतिहासिक रूप सँ पूर्णतः काल्पनिक अछि। मैमोनिडीज़ स्वयं मानव रूपक चित्र बनयबा केँ वर्जित केने छलाह, आ एहि चित्र मे हुनका बिना साइड-कर्ल (peyot) केर देखाओल गेल अछि, जे यहूदी कानूनक विरुद्ध अछि।[२८]
१२ दिसम्बर १२०४ केँ मिस्र मे हुनक निधन भऽ गेल। हुनक अद्वितीय ऐतिहासिक स्थान केँ हुनक कब्र पर उकेरल गेल एहि शब्द सभ सँ समझल जा सकैत अछि: "मूसा (बाइबिलक पैगम्बर) सँ लऽ कऽ मूसा (मैमोनिडीज़) धरि, मूसा जकाँ कियो नहि भेल।"[२९]
संदर्भ
[सम्पादन करी]- ↑ "Moses Maimonides | Jewish philosopher, scholar, and physician", Encyclopedia Britannica (अङ्ग्रेजीमे), अन्तिम पहुँच २०२६-०३-०८।
- ↑ Joel E. Kramer, "Moses Maimonides: An Intellectual Portrait", p. 47 note 1. In Kenneth Seeskin, ed. (September 2005). The Cambridge Companion to Maimonides. ISBN 978-0-521-52578-7
- ↑ Stroumsa, Maimonides in His World: Portrait of a Mediterranean Thinker, Princeton University Press, 2009, p. 8.
- ↑ Baron, Salo Wittmayer (enमे). A Social and Religious History of the Jews: High Middle Ages, 500-1200. Columbia University Press. आइएसबिएन 978-0-231-08843-5. https://books.google.co.in/books?id=0E_jEhTQpGkC&q=Megillat+Zutta&pg=PA215&redir_esc=y.
- ↑ Kraemer, Joel L. (1991-01-01) (enमे). Perspectives on Maimonides: Philosophical and Historical Studies. Liverpool University Press. आइएसबिएन 978-1-909821-43-9. https://books.google.co.in/books?id=nG1vEAAAQBAJ&pg=PA305&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false.
- ↑ Davidson, Herbert A. (2005) (enमे). Moses Maimonides: The Man and His Works. Oxford University Press, USA. आइएसबिएन 978-0-19-517321-5. https://books.google.co.in/books?id=Qnw8DwAAQBAJ&pg=PA32&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false.
- ↑ Cohen, Mark R. (2005). Poverty and charity in the Jewish community of medieval Egypt. Jews, Christians, and Muslims from the ancient to the modern world. Princeton: Princeton University Press. आइएसबिएन 978-0-691-09272-0. https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0-691-09272-9.
- ↑ Goitein, Shelomo Dov (1974). Letters of medieval Jewish traders. Princeton, N.J.: Princeton University Press. आइएसबिएन 978-0-691-05212-0. https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0-691-05212-3.
- ↑ Gesundheit, Benjamin; Or, Reuven; Gamliel, Chanoch; Rosner, Fred; Steinberg, Avraham, "Treatment of Depression by Maimonides (1138–1204): Rabbi, Physician, and Philosopher", American Journal of Psychiatry (अङ्ग्रेजीमे) 165 (4): 425–428, आइएसएसएन 0002-953X, डिओआई:10.1176/appi.ajp.2007.07101575।
- ↑ Frank, J. B. (१९८१), "Moses Maimonides: rabbi or medicine", The Yale Journal of Biology and Medicine 54 (1): 79–88, आइएसएसएन 0044-0086, पिएमआइडी 7018097, पिएमसी 2595894।
- ↑ "Wayback Machine", www.aecom.yu.edu, मूलसँ २००९-०३-०५ मे सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २०२६-०३-०८।
|dead-url=प्यारामिटर ग्रहण नहि कएल (सहायता) - ↑ Simon, Steven R. (१९९९-०९-१३), "Moses Maimonides: Medieval Physician and Scholar", Archives of Internal Medicine (अङ्ग्रेजीमे) 159 (16): 1841, आइएसएसएन 0003-9926, डिओआई:10.1001/archinte.159.16.1841।
- ↑ Bos G (2007). Maimonides. Medical Aphorisms Treatise 1–5 (6–9, 10–15, 16–21, 22–25). Provo, Utah: Brigham Young University Press.
- ↑ Bos G (2002). Maimonides. On Asthma. Provo, Utah: Brigham Young University Press.
- ↑ Galen; Maimonides, Moses (1992) (enमे). The Art of Cure: Extracts from Galen. Maimonides Research Institute. https://books.google.co.in/books?id=PPraAAAAMAAJ&redir_esc=y.
- ↑ Yawar, Athar (२००८-०३-०८), "Maimonides' medicine", The Lancet (अङ्ग्रेजीमे) 371 (9615): 804, डिओआई:10.1016/S0140-6736(08)60365-7।
- ↑ Mishne Torah | Jewish Law, Halakha, Commentary | Britannica.
- ↑ Twersky I (1980). "Introduction to the Code of Maimonides (Mishneh Torah)". Yale Judaica Series. XII.
- ↑ Silver D.J. (1965). Maimonidean Criticism and the Maimonidean Controversy, 1180–1240. Leiden: Brill.
- ↑ Moses Maimonides (2007). The Guide to the Perplexed. BN Publishers.
- ↑ Robinson, George, "Maimonides' Conception of God", My Jewish Learning (en-USमे), अन्तिम पहुँच २०२६-०३-०८।
- ↑ Kraemer, Joel L. (2008-10-28) (enमे). Maimonides: The Life and World of One of Civilization's Greatest Minds. PRH Christian Publishing. आइएसबिएन 978-0-385-52851-1. https://books.google.co.in/books?id=aFgCIvDv-JEC&redir_esc=y.
- ↑ Kaplan A (1994). "Maimonides Principles: The Fundamentals of Jewish Faith". The Aryeh Kaplan Anthology. I.
- ↑ Shapiro MB (1993). "Maimonides Thirteen Principles: The Last Word in Jewish Theology?". The Torah U-Maddah Journal. 4.
- ↑ Kellner, Menachem Marc (1986). Dogma in medieval Jewish thought : from Maimonides to Abravanel. Internet Archive. Oxford [Oxfordshire] ; New York : Oxford University Press. आइएसबिएन 978-0-19-710044-8. http://archive.org/details/dogmainmedievalj0000kell.
- ↑ "Aquinas and Maimonides on the Divine Names", Aquinas and maimonides on the possibility of the knowledge of god (अङ्ग्रेजीमे) (Kluwer Academic Publishers), २००६: 65–126, आइएसबिएन 978-1-4020-4720-6, डिओआई:10.1007/1-4020-4747-9_2, अन्तिम पहुँच २०२६-०३-०८।
- ↑ A Portrait of Spinoza as a Maimonidean - Project MUSE.
- ↑ Schwartz, Yitzhack (२०११-०७-११), "The Maimonides Portrait: An Appraisal of One of the World's Most Famous Pictures", Rambam Maimonides Medical Journal 2 (3): e0052, आइएसएसएन 2076-9172, डिओआई:10.5041/RMMJ.10052, पिएमआइडी 23908810, पिएमसी 3678793।
- ↑ Sherwin B. Nuland (2008), Maimonides, Random House, p. 38.