रतिचित्रण
| रतिचित्रण (पॉर्न) | |
|---|---|
"XXX" केर उपयोग कोनो सामग्रीक पॉर्नोग्राफ़िक होएबाक सङ्केत देबाक हेतु कएल जाइत अछि। | |
| आन नाम | पॉर्नोग्राफ़ी, कामोद्दीपक चित्र, संभोगचित्रण, अश्लील साहित्य |
| उपवर्ग (Subclass of) | इरोटिका (Erotica), यौन प्रतिनिधित्व |
| ककर अङ्ग अछि (Part of) | यौन उद्योग (Sex industry) |
| माध्यम | फ़िल्म, चित्र, साहित्य, इंटरनेट, कला, पत्रिका |
| मुख्य प्रभाव / उद्देश्य | यौन उत्तेजना (Sexual arousal) उत्पन्न करब |
| सम्बन्धित व्यवसायी | अश्लील अभिनेता (Pornographic actor/actress), यौनकर्मी |
| इतिहास | रतिचित्रणक इतिहास |
| विकिडाटा आइटम | Q291 |
पॉर्न, रतिचित्रण, पॉर्नोग्राफ़ी, कामोद्दीपक चित्र वा संभोगचित्रण (Pornography) कोनो पुस्तक, चित्र, फ़िल्म, मूर्तिकला वा आन कोनो दृश्य-श्रव्य माध्यम सँ यौन क्रिया सभ आ नग्नताक ओ चित्रण थिक, जकर प्राथमिक उद्देश्य दर्शक वा पाठक सभ मे यौन उत्तेजना (Sexual arousal) उत्पन्न करब होइत अछि।[१] भारत सहित विश्वक अनेक देश सभ मे अश्लील सामग्रीक उत्पादन, प्रकाशन, प्रसारण वा व्यावसायिक वितरण कानूनी रूप सँ विनियमित वा पूर्णतः अवैध अछि।[२]
व्युत्पत्ति (Etymology)
[सम्पादन करी]अङ्ग्रेजी शब्द "Pornography" (पॉर्नोग्राफी) केर उत्पत्ति प्राचीन यूनानी (Greek) भाषा सँ भेल अछि। ई शब्द πορνογραφία (pornographia) सँ बनल अछि, जे दू टा शब्द सभक मेल अछि: πόρνη (pórnē), जकर अर्थ अछि "वेश्या", आ γράφειν (graphein), जकर अर्थ अछि "लिखब" वा "चित्रित करब"।[३] मूल रूप सँ, एकर शाब्दिक अर्थ "वेश्या सभक विषय मे लेखन वा चित्रण" छल। १९म सदीक मध्य मे एहि शब्दक उपयोग कला आ साहित्यक सन्दर्भ मे ओहि सामग्री केँ परिभाषित करबाक हेतु कएल जेबा लागल जकरा समाज मे "अश्लील" मानल जाइत छल।
इतिहास आ विकास
[सम्पादन करी]देखबाक हेतु क्लिक करू
पॉर्नोग्राफीक इतिहास मानव सभ्यता जतबे पुरान अछि। यद्यपि प्राचीन काल मे एकरा वर्तमान जकाँ 'अश्लील' केर रूप मे नहि देखल जाइत छल, अपितु ई कामुक कला आ धर्मक अङ्ग होइत छल।
प्राचीन काल
[सम्पादन करी]प्राचीन सभ्यता सभ जेना मेसोपोटामिया, रोम आ यूनान मे कामुक कलाकृति सभ आ चित्र आम छल।[४] रोमन साम्राज्यक पोम्पेई (Pompeii) शहरक खण्डहर सभ मे भित्तिचित्र सभ पर यौन क्रिया सभक स्पष्ट चित्रण प्राप्त भेल अछि। प्राचीन भारत मे सेहो कामुकता केँ जीवनक चारि पुरुषार्थ सभ (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) मे सँ एक मानल गेल अछि। महर्षि वात्स्यायन द्वारा रचित 'कामसूत्र' (Kamasutra) आ खजुराहो व कोणार्कक मन्दिर सभक मूर्ति सभ एकर ऐतिहासिक प्रमाण अछि जे प्राचीन भारत मे यौन क्रिया सभक वैज्ञानिक आ कलात्मक चित्रण निर्बाध रूप सँ मोजूद छल।[५]
आधुनिक युग आ सिनेमा
[सम्पादन करी]आधुनिक पॉर्नोग्राफीक फ़िल्मक रूप मे निर्माण १८९५ ई. केर आसपास सिनेमाक आविष्कारक पश्चात प्रारम्भ भेल। प्रारम्भिक दौर मे चित्रकार सभ आ फोटोग्राफर सभ द्वारा नग्न शरीरक अध्ययन (Nude study) कएल जाइत छल। १८६९ ई. मे प्रथम बेर 'एउगुने फिराऊ' (Eugène Pirou) आ 'अल्बर्ट किर्च्नर' (Albert Kirchner) एकटा फ्रेंच फिल्म प्रदर्शित केने छलाह जाहि मे एकटा महिला केँ नग्न देखाओल गेल छल।[६]
१९२० केर दशकक आसपास एकर व्यावसायिक निर्माण प्रारम्भ भेल, जकर मुख्य केन्द्र फ़्रांस आ अमेरिका छल। ओहि समय अनेक देश सभ मे कठोर सेंसरशिप कानून सभ (जेना अमेरिकाक 'कॉमस्टॉक एक्ट') केर कारण एकर व्यापार गुप्त रूप सँ कएल जाइत छल।[७]
'गोल्डन एज' सँ इंटरनेट धरि
[सम्पादन करी]१९७० आ १९८० केर दशक केँ अश्लील सिनेमाक 'स्वर्ण युग' (Golden Age of Porn) कहल जाइत अछि। एहि अवधि मे "डीप थ्रोट" (Deep Throat, १९७२) सन फिल्म सभ मुख्यधाराक सिनेमाघर सभ मे रिलीज़ भेल आ ओ विपुल मुनाफा अर्जन केलक। कालान्तर मे वीसीआर (VCR) आ वीएचएस (VHS) टेपक आविष्कार पॉर्न केँ सार्वजनिक सिनेमाघर सभ सँ निकालि कऽ लोक सभक निजी शयनकक्ष धरि पहुँचा देलक। १९९० केर दशकक अन्त आ २००० केर दशक मे हाई-स्पीड इंटरनेट आ फेर 'ट्यूब साइट्स' (जेना Pornhub, Xvideos) केर आगमन एकरा एकटा विशाल, सुलभ आ वैश्विक उद्योग बना देलक।[८]
वर्गीकरण आ कला सँ भिन्नता
[सम्पादन करी]देखबाक हेतु क्लिक करू
अश्लीलता केँ बुझब आ परिभाषित करब सर्वदा सँ कानूनविद सभ आ कला समीक्षक सभक हेतु जटिल रहल अछि। एकरा प्रायः 'इरोटिका' (Erotica) सँ भिन्न मानल जाइत अछि। इरोटिका मे कलात्मकता, सौन्दर्य, रोमांस आ भावना सभ पर ध्यान केन्द्रित कएल जाइत अछि, जखन कि पॉर्नोग्राफी मे मुख्य रूप सँ शारीरिक कृत्य सभक प्रत्यक्ष, यांत्रिक आ स्पष्ट चित्रण होइत अछि।[९]
एकरा मुख्य रूप सँ दू श्रेणी सभ मे विभक्त कएल जाइत अछि:
- सॉफ़्टकोर (Softcore): एहि मे आंशिक नग्नता आ यौन सुझाव वला दृश्य होइत अछि, मुदा स्पष्ट यौन गतिविधि वा यौन अङ्ग सभक प्रत्यक्ष प्रवेश (Penetration) केर दृश्य नहि देखाओल जाइत अछि। एकरा प्रायः मुख्यधाराक पत्रिका सभ आ टीवी चैनल सभ पर किछु सीमा सभक संगे अनुमति देल जाइत अछि।
- हार्डकोर (Hardcore): एहि मे ग्राफिक यौन गतिविधि, गुप्ताङ्ग सभक स्पष्ट प्रदर्शन आ प्रवेशक दृश्य सम्मिलित होइत अछि, जाहि मे वास्तविक (Non-simulated) सेक्स दृश्य सेहो सम्मिलित अछि।[१०]
उप-शैली सभ (Sub-genres)
[सम्पादन करी]आधुनिक पॉर्नोग्राफी मे अनगिनत विधा सभ सम्मिलित अछि, जे दर्शकक भिन्न-भिन्न मनोवैज्ञानिक पसन्द, फैंटेसी आ रुझान (Fetishes) पर आधारित होइत अछि। यद्यपि विषमलैंगिक (Heterosexual) कृत्य सभक अश्लीलता सर्वाधिक देखल जाइत अछि, मुदा एकर अनेक गैर-पारम्परिक रूप सेहो लोकप्रिय अछि:[११]
- एमेच्योर (Amateur pornography): जाहि मे सामान्य लोक (नॉन-प्रोफेशनल) अपन निजी वीडियो साझा करैत छथि।
- गोंजो (Gonzo): एहि मे कोनो पटकथा (Script) नहि होइत अछि आ अभिनेता प्रत्यक्ष कैमरा दिस देखि कऽ (Fourth wall तोड़ि कऽ) दर्शक सँ जुड़ैत छथि।
- बॉन्डेज आ बी.डी.एस.एम (BDSM / Bondage): जाहि मे प्रभुत्व, अधीनता आ साधो-मसोचिज्म (Sadomasochism) केर चित्रण होइत अछि।
- यौन अभिविन्यास आधारित: स्ट्रेट पॉर्न, गे पॉर्न (Gay pornography), लेस्बियन आ बाइसेक्सुअल पॉर्न।
- JAV (जापानी एडल्ट वीडियो): एशिया मे जापान एहि उद्योगक सभ सँ विशाल केन्द्र अछि, जकर अपन एकटा विशिष्ट शैली अछि।
वयस्क मनोरंजन उद्योग आ प्रमुख हस्ती सभ
[सम्पादन करी]देखबाक हेतु क्लिक करू
वयस्क मनोरंजन उद्योग (Adult Entertainment Industry) वर्तमान मे अरबों डॉलरक वैश्विक कारोबार बनि चुकल अछि। एकाकी अमेरिका, यूरोप आ जापान एकर सर्वाधिक विस्तृत बजार अछि। एहि उद्योगक विस्तार फिल्म निर्माण सँ लऽ कऽ सेक्स टॉयज, वेबकैम मॉडलिंग आ मैगजीन धरि व्याप्त अछि। एहि उद्योग मे उत्कृष्ट कार्य करनिहार अभिनेता सभ, अभिनेत्री सभ आ निर्देशक सभ केँ लास वेगास मे आयोजित होय वला 'एवीएन अवार्ड्स' (AVN Awards) जकाँ प्रतिष्ठित समारोह सभ मे सम्मानित कएल जाइत अछि, जकरा 'पॉर्नक ऑस्कर' सेहो कहल जाइत अछि।[१२]
इंटरनेट आ 'ओनलीफैंस' (OnlyFans) सन सदस्यता-आधारित (Subscription-based) सोशल मीडिया प्लेटफॉर्मक उदय एहि उद्योगक परिदृश्य केँ पूर्णतः परिवर्तित कऽ देलक अछि। आब अभिनेता सभ केँ पैघ प्रोडक्शन हाउस पर निर्भर नहि रहय पड़ैत अछि।[१३] अनेक पॉर्न स्टार्स आब विश्व स्तर पर पॉप-कल्चर सेलिब्रिटीक दर्जा रखैत छथि। दर्शक प्रायः अपन पसन्दीदा अभिनेत्री सभ जेना आसा अकीरा, लाना रोड्स, एमिली विलिस, एलेक्सिस टेक्सास, निकी बेंज, आ जापानी अभिनेत्री उएहारा ऐ केँ हुनक विशिष्ट प्रदर्शनक हेतु फॉलो करैत छथि।
एसटीडी रोकथाम आ जन्म नियन्त्रण
[सम्पादन करी]एहि उद्योग मे यौन संचारित रोग सभ (STDs) आ एचआईवी (HIV) केर रोकथामक हेतु कठोर नियम अछि। अमेरिका मे अधिकांश वैध स्टूडियो 'PASS' (Performer Availability Screening Services) प्रणालीक उपयोग करैत अछि, जकर अन्तर्गत अभिनेता सभक प्रत्येक १४ दिन मे एसटीडी परीक्षण होएब अनिवार्य अछि। कैलिफोर्निया मे २०१२ ई. केर 'मेज़र बी' (Measure B) कानूनक अन्तर्गत फिल्म निर्माणक अवधि मे कंडोमक उपयोग अनिवार्य करबाक प्रयास कएल गेल छल, जकर कारणेँ अनेक प्रोडक्शन हाउस अपन कार्य आन राज्य सभ मे स्थानान्तरित कऽ लेलक। एकर अतिरिक्त, अवांछित गर्भावस्था सँ बचबाक हेतु अनेक महिला कलाकार आईयूडी (IUD) वा जन्म नियन्त्रण गोली सभक आश्रय लैत छथि।
अश्लीलताक सामाजिक प्रभाव आ हानि
[सम्पादन करी]देखबाक हेतु क्लिक करू
अश्लील सामग्रीक सुलभता समाज, मनोविज्ञान आ व्यक्तिगत सम्बन्ध सभ पर गहीर प्रभाव देलक अछि। मनोवैज्ञानिक सभ, समाजशास्त्री सभ आ शोधकर्ता सभ एकर अनेक दुष्परिणाम उल्लिखित केने छथि:
- सेक्सक लत (Porn Addiction): नियमित रूप सँ पॉर्न देखबा सँ मस्तिष्कक 'रिवार्ड सर्किट' मे डोपामाइन (Dopamine) केर स्तर कृत्रिम रूप सँ बढ़ि जाइत अछि, जे मादक पदार्थ सभक लतक समान व्यवहार उत्पन्न कऽ सकैत अछि। व्यक्ति सामान्य यौन सम्बन्ध सभक स्थान पर स्क्रीन पर प्राप्त होय वला उत्तेजनाक आदी भऽ जाइत अछि।[१४]
- मानसिक आ संज्ञानात्मक प्रभाव: निरन्तर अश्लील वीडियो देखनिहार लोक सभ मे स्मरण शक्ति ह्रास, एकाग्रताक कमी, अवसाद आ सामाजिक चिन्ता (Social anxiety) सन समस्या सभ दृष्टिगोचर भेल अछि। व्यक्ति समाज सँ विमुख भऽ एकान्तवास पसन्द करय लगैत अछि।
- अवास्तविक अपेक्षा सभ आ वैवाहिक कलह: पॉर्नोग्राफी प्रायः यौन सम्बन्ध सभ, शरीरक आकार आ सहनशक्तिका एकटा अवास्तविक आ अतिरंजित रूप प्रस्तुत करैत अछि। एहि सँ व्यक्ति अपन वास्तविक जीवनक साथी सँ असन्तुष्ट भऽ सकैत अछि, जाहि सँ तलाक आ वैवाहिक कलहक सम्भावना बढ़ि जाइत अछि।[१५]
- शोषणक जोखिम आ मानव तस्करी: यद्यपि अनेक मॉडल अपन मर्जी सँ आ प्रचुर आर्थिक लाभक हेतु एहि उद्योग मे अबैत छथि, मुदा एमेच्योर आ अंडरग्राउंड पॉर्न उद्योग मे शोषण, बलपूर्वक कार्य कराबय आ कम उमरिक लड़की सभक तस्करीक भयानक मामला सेहो समक्ष अबैत रहैत अछि। नेटफ्लिक्सक डॉक्यूमेंट्री *"हॉट गर्ल्स वांटेड"* (२०१५) एहि उद्योगक अन्धकारमय आ शोषक पक्ष केँ उजागर करैत अछि।
कानून आ विनियम (Laws and Regulations)
[सम्पादन करी]पॉर्नोग्राफ़ीक कानूनी स्थिति विभिन्न देश सभक संस्कृति, धर्म आ न्यायशास्त्रक अनुसार व्यापक रूप सँ भिन्न होइत अछि। पश्चिमी देश सभ (जेना अमेरिका, यूरोप) मे वयस्क सभक हेतु ई साधारणतः कानूनी अछि, बशर्ते सामग्री मे भाग लेबनिहार सभ वयस्क होथि आ ओ सहमति देने होथि। मुदा, अमेरिका मे 'मिलर टेस्ट' (Miller Test) केर अन्तर्गत ई निर्धारित कएल जाइत अछि जे कोनो सामग्री अश्लील (Obscene) अछि वा नहि, जकरा प्रथम संशोधन (First Amendment) केर अन्तर्गत अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रताक संरक्षण नहि भेटैत अछि।
यूनाइटेड किंगडम मे 'एक्सट्रीम पॉर्नोग्राफी' (हिंसा वा जानवर सभक संगे यौन सम्बन्ध) केर कब्ज़ा गैरकानूनी अछि। ओतहि दोसर दिस, बाल पॉर्नोग्राफ़ी (Child Pornography) केर निर्माण, वितरण, वा एकरा केवल अपन कंप्यूटर/फोन पर राखब विश्वक लगभग प्रत्येक देश (अन्तरराष्ट्रीय कानूनक अन्तर्गत) मे एकटा अत्यन्त गम्भीर आ गैर-जमानती अपराध अछि।
भारत मे कानून
[सम्पादन करी]देखबाक हेतु क्लिक करू
भारत मे अश्लील सामग्रीक उत्पादन, व्यावसायिक बिक्री आ वितरण पर कठोर कानून लागू अछि। भारतीय न्याय व्यवस्था एकरा सामाजिक नैतिकताक हेतु हानिकारक मानैत अछि:
- भारतीय दण्ड संहिता (IPC): एकर धारा २९२ आ २९३ केर अन्तर्गत कोनो भी अश्लील पुस्तक, पैम्फलेट, कागज, चित्र वा फिल्मक बिक्री, वितरण आ सार्वजनिक प्रदर्शन पूर्णतः अवैध अछि। २० वर्ष सँ कम आयु वला व्यक्ति केँ एहन सामग्री विक्रय करब एकटा गम्भीर दंडनीय अपराध अछि।[१६]
- सूचना प्रौद्योगिकी अधिनियम, २००० (IT Act): एहि अधिनियमक धारा ६७, ६७A आ ६७B केर अन्तर्गत इलेक्ट्रॉनिक रूप मे अश्लील सामग्रीक प्रकाशन वा प्रसारण सख्त वर्जित अछि। धारा ६७B विशेष रूप सँ बाल अश्लीलता (Child Pornography) सँ सम्बन्धित अछि, जाहि मे अत्यन्त कठोर कारावास आ भारी जुर्मानाक प्रावधान अछि।
- सर्वोच्च न्यायालय आ सरकारी प्रतिबन्ध: जुलाई २०१५ मे भारतक सर्वोच्च न्यायालय स्पष्ट केलक जे कोनो व्यक्ति द्वारा बन्द कमराक पूर्ण निजता मे पॉर्न देखब स्वयंक रूप मे अपराध नहि अछि, मुदा एकरा व्यावसायिक रूप सँ प्रसारित करब अपराध अछि। एकर पश्चात, अगस्त २०१५ मे भारत सरकार ८५७ अश्लील वेबसाइट्स केँ ब्लॉक करबाक आदेश देलक।
- अक्टूबर २०१८ मे, उत्तराखण्ड उच्च न्यायालयक एकटा ऐतिहासिक आदेशक पश्चात भारत सरकार इंटरनेट सेवा प्रदाता सभ (ISPs) केँ ८२७ अश्लील वेबसाइट्स केँ ब्लॉक करबाक निर्देश देने छल। न्यायालय ई निर्णय देहरादून मे एकटा नाबालिगक संगे भेल बलात्कारक मामलाक पश्चात देने छल, जतय आरोपी सभ स्वीकार केने छल जे ओ सभ इंटरनेट पर पॉर्नोग्राफी देखि कऽ एहि अपराध केँ अंजाम देलक।[१७]
सामाजिक आ वैचारिक दृष्टिकोण
[सम्पादन करी]देखबाक हेतु क्लिक करू
अश्लील साहित्य केँ लऽ कऽ समाज मे सर्वदा सँ गम्भीर विमर्श रहल अछि। एकर विचार मुख्य रूप सँ तीन स्रोत सभ सँ अबैत अछि: कानून, नारीवाद आ धर्म।
नारीवादी विचार
[सम्पादन करी]नारीवादी विचारक सभक मध्य पॉर्नोग्राफी केँ लऽ कऽ गहन विभाजन अछि:
- एंटी-पॉर्न नारीवाद: एंड्रिया ड्वर्किन (Andrea Dworkin) आ कैथरीन मैककिनोन (Catharine MacKinnon) सन नारीवादी विचारक सभक दृढ़ता सँ मानब छन्हि जे सभ प्रकारक पॉर्नोग्राफी महिला सभक हेतु अपमानजनक अछि। हुनक तर्क अछि जे ई महिला सभ केँ निर्जीव वस्तु (Sex Object) मानैत अछि, हुनक शोषण करैत अछि आ समाज मे पितृसत्तात्मक वर्चस्व, बलात्कार आ यौन उत्पीड़न केँ कामुक बना कऽ प्रस्तुत करैत अछि।[१८]
- सेक्स-पॉजिटिव नारीवाद: दोसर दिस, किछु नारीवादी विद्वान सभक तर्क अछि जे जँ यौन क्रिया पूर्ण सहमति सँ हुए, तँ ई महिला सभ केँ आर्थिक स्वतन्त्रता प्रदान करैत अछि। हुनक मानब अछि जे महिला सभक अश्लील उद्योग मे (विशेषकर निर्देशक वा निर्माताक रूप मे) प्रवेश करबा सँ हुनका अपन कामुकता केँ स्वतंत्र रूप सँ व्यक्त करबाक आ पुरुष-प्रधान दृष्टिकोण केँ चुनौती देबाक अवसर भेटल अछि।[१९]
धार्मिक दृष्टिकोण
[सम्पादन करी]विश्वक लगभग सभ प्रमुख धर्म (ईसाई, इस्लाम, हिन्दू धर्म, बौद्ध धर्म आदि) आधुनिक पॉर्नोग्राफीक कठोर विरोध करैत अछि। धार्मिक संस्था सभ एकरा नैतिकताक पतन, व्यभिचार, पारिवारिक मूल्य सभक ह्रास आ आध्यात्मिक भटकावक मुख्य कारण मानैत अछि। विशेष रूप सँ इस्लाम आ ईसाई धर्मक कट्टरपंथी समूह एकर विरुद्ध राजनीतिक लामबन्दी आ प्रतिबन्ध सभक माँग करैत रहल अछि।
एकरो देखू
[सम्पादन करी]संदर्भ
[सम्पादन करी]- ↑ McNair, Brian (2013). Porno? Chic!: How Pornography Changed the World and Made it a Better Place. Routledge. pp. 19-20. आइएसबिएन 978-0-415-57290-3.
- ↑ Rajak, Brajesh (2011). Pornography Laws: XXX Must not be Tolerated. Universal Law Publishing. प॰ 61. आइएसबिएन 978-8175349995. https://archive.org/details/nlsiu.363.47.raj-2.25456.
- ↑ "pornography", Online Etymology Dictionary, मूलसँ १८ जून २०२२ मे सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २१ अप्रैल २०११।
- ↑ Black, Jeremy; Green, Anthony (1992). Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary. The British Museum Press. pp. 150-152. आइएसबिएन 0-7141-1705-6. https://archive.org/details/godsdemonssymbol00jere. अन्तिम पहुँच तिथि: 22 August 2020.
- ↑ Doniger, Wendy; Kakar, Sudhir (2002). Kamasutra. Oxford World's Classics. Oxford University Press. pp. xi–xii. आइएसबिएन 0-19-283982-9.
- ↑ Bottomore, Stephen (१९९६), "Léar (Albert Kirchner)", in Herbert, Stephen; McKernan, Luke, Who's Who of Victorian Cinema, British Film Institute, मूलसँ १० अक्टुबर २००६ मे सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच १५ अक्टुबर २००६।
- ↑ Giesberg, Judith Ann (2017). Sex and the Civil War: Soldiers, Pornography, and the Making of American Morality. United States: University of North Carolina Press. आइएसबिएन 978-1-4696-3128-8. https://muse.jhu.edu/book/52011. अन्तिम पहुँच तिथि: 19 March 2023.
- ↑ Lane, Frederick S. (2000). Obscene Profits: The Entrepreneurs of Pornography in the Cyber Age. Routledge. प॰ 11. आइएसबिएन 978-0-415-92096-4. https://archive.org/details/obsceneprofits00fred. अन्तिम पहुँच तिथि: 6 March 2023.
- ↑ Seltzer, Leon F. (६ अप्रैल २०११), "What Distinguishes Erotica from Pornography?", Psychology Today, अन्तिम पहुँच २ फरबरी २०१६।
- ↑ Amis, Martin (१७ मार्च २००१), "A rough trade", The Guardian, मूलसँ २४ मई २०२० मे सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २९ फरबरी २०१२।
- ↑ Mulholland, Monique (२०११), "When Porno Meets Hetero", Australian Feminist Studies 26 (67): 119–135, डिओआई:10.1080/08164649.2011.546332।
- ↑ Tarrant, Shira (2016). The Pornography Industry: What Everyone Needs to Know. Oxford University Press. प॰ 11. आइएसबिएन 978-0-19-020512-6. https://books.google.com/books?id=QJkSDAAAQBAJ. अन्तिम पहुँच तिथि: 11 January 2023.
- ↑ Shane, Charlotte (१८ मई २०२१), "OnlyFans Isn't Just Porn ;)", The New York Times, मूलसँ ७ मार्च २०२३ मे सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ८ मार्च २०२३।
- ↑ Kraus, Shane W.; Voon, Valerie; Potenza, Marc N. (१९ फरबरी २०१६), "Should compulsive sexual behavior be considered an addiction?", Addiction 111 (12): 2097–2106, डिओआई:10.1111/add.13297, पिएमआइडी 26893127, पिएमसी 4990495।
- ↑ Perry, Samuel L. (१ फरबरी २०१७), "Does Viewing Pornography Reduce Marital Quality Over Time? Evidence from Longitudinal Data", Archives of Sexual Behavior 46 (2): 549–559, डिओआई:10.1007/s10508-016-0770-y, पिएमआइडी 27388511।
- ↑ "Section 292 in The Indian Penal Code", Indian Kanoon।
- ↑ "Ban porn sites or lose license: High Court to ISPs", India Today, २८ सितम्बर २०१८।
- ↑ MacKinnon, Catharine A. (1989). "Pornography: on morality and politics". In MacKinnon, Catharine A.. Toward a Feminist Theory of the State. Cambridge, Mass.: Harvard University Press. pp. 195–214. आइएसबिएन 978-0-674-89646-8.
- ↑ Ziv, Amalia (अक्टुबर २०१४), "Girl meets boy: cross-gender queer and the promise of pornography", Sexualities 17 (7): 885–905, डिओआई:10.1177/1363460714532937।
विस्तृत ग्रन्थ सूची
[सम्पादन करी]- Hyde, H. Montgomery (1964). A History of Pornography. London: New English Library. OCLC 1331692.
- McNair, Brian (2013). Porno? Chic!: How Pornography Changed the World and Made it a Better Place. Routledge. आइएसबिएन 978-0-415-57290-3.
- Tarrant, Shira (2016). The Pornography Industry: What Everyone Needs to Know. Oxford University Press. आइएसबिएन 978-0-19-020512-6.
- Weitzer, Ronald, सं (2023). Sex For Sale: Prostitution, Pornography, and Erotic Dancing (3rd संस्करण). Routledge. आइएसबिएन 978-1-032-13315-7.
- Rothman, Emily F. (2021). Pornography and Public Health. Oxford University Press. आइएसबिएन 978-0-19-007549-1.
- Giesberg, Judith Ann (2017). Sex and the Civil War: Soldiers, Pornography, and the Making of American Morality. University of North Carolina Press. आइएसबिएन 978-1-4696-3128-8.
- Mikkola, Mari (2019). Pornography: A Philosophical Introduction. Oxford University Press. आइएसबिएन 978-0-19-064008-8.

